શાહી વાઘઃ વીરદાદા જશરાજજજી

વ્યક્તિ પૂજા કે રાજય સત્તાધીશોની ખુશામતમાં નહીં માનનારી ખમીરવંતી આર્યપ્રજા માટે વીરગતિ પામનાર કુમાર વીરદાદા જશરાજ અને અન્ય બલિદાન આપનાર મરજીવાઓની સ્મૃતિ અવારનવાર તાજી કરવાથી  આવા મહાન આત્માઓના  જીવન અને બલિદાનમાંથી  પ્રેરણા મળી રહે છે.

ઈ.સ. ૧૦૪૮માં રઘુવંશીય જયેષ્ઠભાઈ વચ્છરાજની ઈચ્છાથી જ કુમાર જશરાજનો સોળ વર્ષની નાની વયે લોહકોટના રઘુરાણા તરીકે રાજયાભિષેક થયો. રામરાજયના સમયમાં ભરતજીએ ગાંધારપ્રદેશ (કંદહાર) સુધીની ભૂમિ છત્રછાયા નીચે આણેલી તેની રક્ષાકાજે કુમાર જશરાજના પૂર્વજોએ અનેક યુદ્ધોમાં ઝનૂની ઈસ્લામી હુમલાઓને ખાળ્યા હતા.

ઈ.સ. ૧૦૩રમાં જન્મેલા કુમાર જશરાજે સોળ વર્ષની વયે રાજ્યારોહણ સાથે ઓજસ્વી પ્રવચન આપી આંતરવિગ્રહ મીટાવી રામ-રાજયના કેશરીયા સૂર્ય ધ્વજ સમક્ષ રાજદંડ ધારણ કરી ભારતના સરહદી રાજય લોહરને પ્રજારાજય જાહેર કર્યું. દિલ્હી સમેત અન્ય ભાગોમાંથી આવેલ ભારતના રઘુવંશી રાજાઓને તેમના પિતૃઓની શહાદતોનું સ્મરણ કરાવી આંતર કલેશ દૂર કરી એકત્ર કર્યા.

દગાબાજી કરનાર મલેચ્છ સાલાહશાહ જલાલના દરબારના જશરાજ સોદાગાર બની ઘોડા વેચવા પહોંચી ગયા સોદામાં જલાલની હાસી ઉડાડી શાહ જલાલે જણાવ્યું કે શાહીમીરા (જશરાજ) ને જીવતો યા મરેલો પકડી લાવનારને દશ લાખ અશરફી આપીશ.

 આ સમયે ઈ.સ. ૧૦પ૮ના જાન્યુઆરીમાં મહાસુદ પાંચમ-વસંતપંચમીના મહારાજા જશરાજના વિવાહ નક્કી થયા. આ લગ્ન અટકાવવા તાર્તાર, ઈસ્લામી, ઈરાનીઓ, આરબો, ગીઝનીઓ વગેરેએ એક દરબાર ભરી જશરાજના લગ્ન અટકાવવા કાવતરૃં ઘડયું. આ કાવતરામાં ગાયો લૂંટી તેની આડશે રક્ષણ મેળવી કન્યાને ઉપાડી જવાની દગાખોર યોજના ઘડાઈ. લગ્નના આગલા દિવસે ઉનળકોટની ગાયો લૂંટાઈ. સેનાપતિ સિંધુદેવે લગ્નમાં વિધ્ન ન પડે તે ઈરાદાથી એક હજાર સેનાનીઓ સાથે લાતુર ગઢના દરવાજા તોડી રહેલા દુશ્મનો ઉપર હુમલો કર્યો અને મલેચ્છ સેનાને ભગાડી જશરાજના ઉપર છત્ર ધરવા અશ્વ ઉપર દોડ મૂકી પણ. ગોમતી પહાડીના જંગલમાં છુપાઈ રહેલા સરદાર શમસુદીનના છુટા પ્રહારથી સિંધુદેવ વીંધાઈ ગયા અને તેમનો અશ્વ શબ લઈને લગ્નમંડપમાં પોંખાતા જશરાજ પાસે પહોંચી ગયો. મીઢળબંધી કુમાર જશરાજ લગ્નમંડપ છોડી. વરમાળા ઉતારી પોતાના પંચકલ્યાણી અશ્વ ઉપર સવાર થઈ સામંતો સાથે યુધ્ધે ચડે છે. જશરાજના સામંત સરદાર દાવડાએ બાલીસ્ટાનના સરદાર શમસુદીનને ભાલાનો છુટો પ્રહાર કરી વીંધી નાંખ્યો. લોહર સેનાએ દુશ્મન સેનાને ધમરોળી નાંખી પણ સામંતો અને સૈનિકોને શહીદી વહોરવી પડી કેટલાંક દગાખોર બ્લાહારી સેનાનીઓએ વીરગતિ પામેલ લોહર સેનાનીઓના કપડાં પહેરી લઈ વીરકુમાર જશરાજની વિજયકુચમાં દગાથી ભાગ લીધો. દરવાજા પાસે એક સજ્જ મ્લેચ્છ સૈનિક જશરાજના અશ્વ પાસે આવી ઠાકુરી પોશાકમાં રહી સાંગનો છૂટો પ્રહાર કર્યો જેથી જશરાજનું માથું ધડ ઉપરથી છુટું થઈ ગયું.

જશરાજના ધડ અને ઘવાયેલા પંચકલ્યાણી અશ્વ જંગ ચાલુ રાખ્યો. જશરાજનું ધડ શાન્ત ન થતાં લાહોર સરદારોએ વીર જશરાજના ખંડિત લગ્નના શોક સ્મરણાર્થે પોતાના લગ્ન સમયે ચિન્હો ધારણ કરવાની પ્રતિજ્ઞાઓ લઈ ધડ ઉપર પાણી છાંટયું. મીઢળબંધી વીર કુમાર જશરાજે અને તેમના અશ્વ (ઈ.સ. ૧૦પ૮ના રોજ રરમી જાન્યુઆરીએ) છેલ્લા શ્વાસ લીધા. (આની યાદમાં આપણે ત્યાં વરરાજાને માથે સફેદ કપડાંનો કટકો બાંધવામાં આવે છે.)

દર વખતે રરમી જાન્યુઆરીએ વીરદાદા જશરાજનું સ્મરણ કરી રાષ્ટ્રના સીમાડા સાચવનારની શહાદતની શાન જાળવીએ. આજેય ભારતની સરહદે અહર્નિશ જાગૃત પ્રહરી બની કપરી પરિસ્થિતિમાં ખડે પગે ફરજ બજાવનાર લશ્કરના જવાનો અને દેશપ્રેમી નાગરિકોને એમાંથી પ્રેરણા મળી રહેશે. તા. રર જાન્યુઆરીના શહીદ દિનને દિવસે આપણે (લોહાણા સમાજ) સૌ શ્રદ્ધાંજલિ અર્પી તેને આપેલ શહીદીને સાર્થક કરીએ.

રમેશચંદ્ર એલ. રૃપારેલ, જામનગર

આજે પરાક્રમ દિવસઃ નેતાજી સુભાષચંદ્ર બોઝ જયંતી

નેતાજીની સવાસોમી જન્મ જયંતી પ્રસંગે જીવન-ઝરમરને વાગોળીએ

આઝાદ હિંદ ફોજના સંસ્થાપક અને પ્રખર સ્વાતંત્ર્ય સેનાની નેતાજી સુભાષચંદ્ર બોઝની ૧રપ મી જયંતીની ઉજવણી નિમિત્તે કેન્દ્ર સરકારે સવાઈ જન્મ શતાબ્દીની ઉજવણી અને પ્રતિવર્ષ સુભાષબાબુની જયંતીના દિવસે પરાક્રમ દિવસ ઉજવવાની જાહેરાત કરી છે. વર્ષ ર૦ર૧ ની ર૩ મી જાન્યુઆરીથી પરાક્રમ દિવસ ઉજવવાની શરૃઆત થઈ છે. આજે કોલકાતામાં વડાપ્રધાનની ઉપસ્થિતિમાં વિશેષ કાર્યક્રમની સાથે સાથે દેશમાં સુભાષબાબુ સાથે સંકળાયેલા કેટલાક સ્થળોમાં પણ આજે વિશેષ કાર્યક્રમો યોજાઈ રહ્યા છે. કેન્દ્ર સરકારે એક ઉચ્ચસ્તરીય સમિતિની પણ રચના કરી છે, જે સુભાષબાબુની ૧રપ મી જન્મ જયંતીની ઉજવણીનું આયોજન કરી રહી છે. આ ઐતિહાસિક અને ગૌરવવંતા દિવસે સુભાષબાબુના સંઘર્ષમય પરંતુ જુસ્સાભર્યા જીવન અને સંઘર્ષમય જિંદગી તથા રહસ્યમય મૃત્યુને યાદ કરીને તેનો થોડો પરિચય મેળવીએ, જો કે સુભાષબાબુ એટલું ખ્યાતનામ વ્યક્તિત્વ છે, કે તેનો પરિચય દેશમાં ભાગ્યે જ કોઈ નહીં હોય, પરંતુ જન્મદિને તેમના સંસ્મરણો તો વાગોળવા જ પડે ને?

બાંગલા નામ-સુભષ ચાન્દ્રો બોશુ

નેતાજી સુભાષચંદ્ર બોઝનું બાંગલા ભાષામાં નામ સુભાષચાંદ્રો બોશુ હતું. તેમનો જન્મ તા. ર૩ જાન્યુઆરી-૧૮૯૭ ના દિવસે બ્રિટીશ ભારતની બંગાલ પ્રેસિડેન્સી હેઠળના ઓડિયા ડિવિઝનમાં આવેલા કટકમાં થયો હતો. તેમણે બી.એ. (ઓનર્સ) સુધીનો અભ્યાસ કર્યો હતો અને કોલકાતા વિશ્વ વિદ્યાલયમાંથી સ્નાતકની પદવી પ્રાપ્ત કરી હતી.

કામસ્થ પરિવારમાં જન્મેલા સુભાષચંદ્રના પિતાનું નામ જાનકીનાથ બોઝ અને માતાનું નામ પ્રભાવતી હતું. પિતા જાનકીનાથ શહેરના પ્રસિદ્ધ વકીલ હતાં, પરંતુ પછી તેઓએ પ્રાઈવેટ પ્રેક્ટીસ પણ શરૃ કરી દીધી હતી. તેઓએ કટકની મહાપાલિકામાં લાંબો સમય કામ કર્યું હતું અને બંગાળ વિધાનસભાના સભ્ય પણ રહ્યા હતાં. અંગ્રેજ સરકારે તેઓને રાયબહાદુરનો ખિતાબ પણ આપ્યો હતો. સુભાષબાબુના નાના ગંગાનારાયણ દત્તા પણ કોલકાતાના પ્રતિષ્ઠિત પરિવારના વડા હતાં. સુભાષબાબુના ૧૩ ભાઈ-બહેનો હતાં, પરંતુ ભાઈ શરદબાબુ સાથે સુભાષબાબુને વધુ ગમતું હતું.

અભ્યાસ

કટકના પોટેસ્ટેન્ટ સ્કૂલમાં પ્રાથમિક શિક્ષણ મેળવ્યા પછી સુભાષબાબુને રેવેનશા કોલેજિયેટ સ્કૂલમાં અભ્યાસ કર્યો. તે પછી કોલેજના અભ્યાસ દરમિયાન વર્ષ ૧૯૧૬ માં દર્શનશાસ્ત્ર (ઓનર્સ) માં બી.એ.નો અભ્યાસ કર્યો. એ દરમિયાન એક તકરાર થતાં એક વર્ષ સુધી તેઓ પરીક્ષા પણ આપી શક્યા નહોતા, પરંતુ વર્ષ ૧૯૧૯ માં બી.એ. ફાયનાલમાં સેકન્ડ ક્લાસ મેળવ્યો હતો. તે પછી વર્ષ ૧૯ર૦ માં આઈસીએસમાં ઉત્તીર્ણ થયા. આ પરીક્ષા પાસ કર્યા પછી પણ તેઓ તત્કાળ અંગ્રેજોની નોકરી કરી શક્યા નહોતા. તેમના પર સ્વામી વિવેકાનંદ અને મહર્ષિ અરવિંદ ઘોષના આદર્શોની ઘેરી અસર થઈ હતી.

દેશબંધુના પગલે સ્વાતંત્ર્ય ચળવળમાં પ્રવેશ

કોલકાતામાં દેશબંધુ ચિત્તરંજનદાસના કાર્યોથી પ્રેરાઈને સુભાષબાબુ સ્વાતંત્ર્ય ચળવળ તરફ આકર્ષાયા. તે પછી તેઓ ર૦ જુલાઈના દિવસે ગાંધીજીને પ્રથમ વખત મળ્યા. તે પછી દેશબંધુ ચિતરંજનદાસ સાથે જોડાઈ ગયા. કોલકાતામાં દાસબાબુના નેતૃત્વમાં કોંગ્રેસના નેતૃત્વમાં સ્વરાજ પાર્ટીની સ્થાપના થયા પછી દાસબાબુ કોલકાતાના મેયર બન્યા અને સુભાષબાબુને ચીફ ઓફિસર બનાવાયા. કોલકાતાના રસ્તાઓના અંગ્રેજી નામ બદલી નાંખ્યા અને સુભાષબાબુએ સ્વાતંત્ર્ય ચળવળના શહીદોના પરિવારજનોને પાલિકામાં નોકરીઓ આપી. તે પછી રાષ્ટ્રીયકક્ષાએ ઝળક્યા અને કોંગ્રેસમાં યુવાવર્ગના નેતા બની ગયા. વર્ષ-૧૯૨૭માં સાઈમન કમિશનને કાળા ઝંડા દેખાડ્યા. તે પછી ભગતસિંહને છોડવાના મુદ્દે સુભાષબાબુ અને ગાંધીજી વચ્ચે કેટલાક મત-મતાંતરો પણ ઊભા થયા હતાં.

જેલવાસ સુભાષચંદ્ર બોઝને પહેલી વખત ૧૬ જુલાઈ ૧૯૨૧માં ૬ મહિનાની જેલ થઈ. તે પછી જાહેરજીવનમાં સ્વાતંત્ર્ય ચળવળ દરમ્યાન સુભાષબાબુને દસેક વખત જેલસજા થઈ હતી. જેલવાસ દરમ્યાન જ તેઓ ચૂંટણી લડીને વર્ષ-૧૯૩૦માં કોલકાતાના મેયર તરીકે ચૂંટાયા. વર્ષ-૧૯૩૩ થી ૧૯૩૬ સુધી તેઓ યુરોપમાં રહ્યા હતાં.

બીમારી અને પ્રવાસ

સુભાષબાબુ વારંવાર બીમાર પડી જતા હતાં, તેથી પ્રવાસ દરમ્યાન પણ તેઓને ભારે મુશ્કેલી ઉઠાવવી પડતી હતી. તે પછી વિઠ્ઠલભાઈ પટેલ સાથેની સુભાષબાબુની મુલાકાતને પટેલ-બોસ વિશ્લેષણના નામે ઓળખવામાં આવે છે. વિઠ્ઠલભાઈ પટેલના નિધન પછી તેમની સંપતિના વિવાદમાં કાનૂની કાર્યવાહી પછી સરદાર પટેલ અને સુભાષબાબુની કાનૂની લડત પણ ચર્ચાસ્પદ બની હતી.

પ્રેમવિવાહ

સુભાષબાબુએ ઓસ્ટ્રિયામાં એમિતિ સેંકલના પરિચયમાં આવ્યા પછી વર્ષ-૧૯૪૨માં તેમની સાથે લગ્ન કરી લીધા હતાં. વિયેનામાં એમિલિએ એક પુત્રીને જન્મ આપ્યો હતો, અને તેનું નામ અનિતા બોસ રખાયુ હતું.

રાજકીય સફર અને સંઘર્ષ

સ્વાતંત્ર્ય ચળવળમાં કોંગ્રેસ સાથે મતભેદો પહેલાં અને વર્ષ-૧૯૩૮માં કોંગ્રેસના અધ્યક્ષ બન્યા પછી સુભાષબાબુની સંઘર્ષમય જીવનયાત્રા ઘણી પ્રચલીત છે. કોંગ્રેસમાંથી રાજીનામું આપ્યા પછી ફોરવર્ડ બ્લોકની સ્થાપના, દ્વિતીય વિશ્વયુદ્ધ દરમ્યાન ફોરવર્ડ બ્લોક નામની પાર્ટી દ્વારા સ્વાતંત્ર્ય ચળવળ, ૧૯૪૧માં નજરબંધમાંથી નજર ચૂકવીને પોલીસને થાપ આપી તે ઘટનાક્રમો બહુચર્ચિત છે. કાબુલ થઈને તેઓ નામ અને વેશબદલીને જર્મની અને ઈટાલીના દૂતાવાસ સુધી પહોંચી ગયા, તે પછી હિટલર સાથે મુલાકાત થઈ, તે પછી જર્મનીમાં આઝાદ હિન્દ ફોજની રચના અને ભારતને આઝાદ કરવા વિદેશની ધરતી પરથી સુભાષબાબુનો સંઘર્ષ ખૂબ જ પ્રચલીત છે. ''તૂમ મુઝે ખૂન દો મૈં તુમ્હે આઝાદી દુંગા'' એ સૂત્ર ઘણું પ્રચલીત થયું હતું.

મૃત્યુનું રહસ્ય

બીજા વિશ્વ યુદ્ધમાં જાપાનના પરાજય પછી રશિયાની મદદ જરૃરી હતી. ૧૮ ઓગસ્ટ ૧૯૪૫ના દિવસે સુભાષબાબુ વિમાન માર્ગે મંચુરીયા જઈ રહ્યા હતાં, ત્યારે ગુમ થઈ ગયા હતાં. ૨૩ ઓગસ્ટે રેડિયો ટોકિયોએ એ વિમાન દુર્ઘટનાગ્રસ્ત થઈ ગયું હોવાની જાહેરાત કરી, પરંતુ સુભાષબાબુના મૃત્યુનું રહસ્ય અકબંધ જ રહી ગયું.

વિનોદ કોટેચા, જામનગર