ગભરાયેલી બ્રિટિશ સરકારે શહીદ મંગલ પાંડેને બે દિવસ પહેલા જ ફાંસીએ લટકાવી દીધા હતાં!

બ્રિટિશ સરકારના સિપાહીઓ દ્વારા ૧૮પ૭ના વિદ્રોહ પછી દેશમાં આઝાદીની જ્યોત જલાવી, જે જવાળા બનીઃ

આઝાદીની ચળવળ ઘણી લાંબી ચાલી હતી અને ગાંધીજીના અહિંસક આંદોલનના નવા અભિગમ પછી અંગ્રેજોને વારંવાર ભારત અંગેની રણનીતિ બદલવી પડી હતી, તે જાણીતી વાત છે, પરંતુ દાયકાઓ સુધી ચાલેલા આઝાદીના આંદોલનમાં બબ્બે પેઢીઓ ખપી ગઈ હતી.

ભારતની આઝાીના પ્રારંભિક તબક્કાઓ છૂટાછવાયા રહ્યા હતાં. વર્ષ ૧૮પ૭ ની ક્રાંતિના નાયક શહીદ મંગલ પાંડેથી અંગ્રેજો એટલા ભયભીત થઈ ગયા હતાં કે તેમને ફાંસી આપવા માટે નક્કી થયેલી તારીખથી ૧૦ દિવસ પહેલા જ તેમને ફાંસીના માચડે લટકાવી દેવાયા હતાં, અને તે પણ ચૂપચાપ...!

અંગ્રેજોને ડર હતો કે જો મંગલ પાંડેને ફાંસી નહીં અપાય, તો તે દેશભરમાં વિદ્રોહ ફેલાવી દેશે.તેથી અંગ્રેજ સરકારે તા. ૮ મી એપ્રિલ ૧૮પ૭ ના દિવસે મંગલ પાંડેને ફાંસીએ લટકાવી દીધા હતાં.

મંગલ પાંડેનો જન્મ તા. ૧૯ જુલાઈ ૧૮ર૭ ના દિવસે ફેઝાબાદના સુરૃરપુરમાં થયો હતો, પરંતુ તેઓ મૂળ યુપીના નગવા ગામના રહેવાસી હતાં. તે પછી તેઓ બલિયા જિલ્લામાં આવી ગયા. ૧૮૪૮ માં ૧૮ વર્ષની ઉંમરે તેઓ ઈસ્ટ ઈન્ડિયા કંપનીની ૩૪ મી બંગાળ નેટિવ ઈન્ફ્રન્ટીમાં સિપાહી તરીકે જોડાયા હતાં.

વર્ષ ૧૮પ૦ ના દશકના ઉતરાર્ધમાં સિપાહીઓ માટે નવી ઈન્ફીલ્ડ રાફલો વસાવાઈ હતી. એવું કહેવાય છે કે, તે રાઈફલોના કારતૂસમાં ગાય અને સુવરની ચરબી ભેળવવામાં આવતી હતી. આ કારતૂસોને મોઢેથી કાપીને રાઈફલમાં લોડ કરવા પડતા હતાં, જે હિન્દુઓ તથા મુસ્લિમોની ધાર્મિક ભાવનાઓ દુભાતી હતી. આથી મંગલ પાંડેએ ઈન્ફ્રન્ટીમાં બંડ પોકાર્યું અને ર૯ માર્ચ ૧૮પ૭ માં બળવો થયો. જ્યારે બળવો થયો ત્યારે મંગલ પાંડે બંગાળની બૈરકપુર છાવણીમાં તૈનાત હતાં. તેમણે મોઢેથી કારતૂસ ખોલવાની ના પાડી દીધી અને તેના સાથીદારોને પણ વિદ્રોહ કરવા માટે પ્રેરણા આપી. તેમણે 'મારો ફિરંગીઓને'નું સૂત્ર આપ્યું અને બે અંગ્રેજ અફસરો પર હુમલો પણ કરી દીધો. તે પછી મંગલ પાંડે સામે કેસ ચાલ્યો, અને અંગ્રેજ અફસરો સામે બળવો કરવાના આક્ષેપોનો તેમણે ગૌરવભેર સ્વીકાર કર્યો. આ જવાંમર્દીને કબૂલાતમાં ખપાવીને તેમને ફાંસીની સજા સંભળાવાઈ અને ૧૮ મી એપ્રિલે ફાંસી આપવાનું નક્કી થયું.

અંગ્રેજોને ડર હતો કે જો મંગલ પાંડેના બળવાની ચિનગારી દેશભરમાં ક્યાંક જવાલા બનીને ન ફરી વળે, તેથી નક્કી કરેલ તારીખ ૧૮ એપ્રિલના બદલે ૧૦ દિવસ પહેલા જ તેમને ફાંસી આપી દેવાઈ.

જો કે, મંગલ પાંડેને આ રીતે અપાયેલ ફાંસી પછી સિપાહીઓ દ્વારા ઠેર-ઠેર વિરોધ થયો અને કાંગડા, મેરઠ, કસૌલી, ધર્મશાલી સહિત દેશભરમાં અનેક સ્થળોએ સિપાહીઓએ તો વિરોધ કર્યો જ, પરંતુ સાથે સાથે સામાન્ય જનતામાં પણ અંગ્રેજો પ્રત્યે આક્રોશ વધવા લાગ્યો.

તે પછી તા. ર૦ એપ્રિલ-૧૮પ૭ ના દિવસે હિમાચલના કસૌલીમાં સિપાહીઓએ એક પોલીસ ચોકી ફૂંકી મારી, તો એ મહિનામાં ભારતીય ઘોડેશ્વર સૈનિકોએ પણ બળવો કરી દીધો. મેરઠના ભારતીય સૈનિકોના બળવાની આગ આખા પશ્ચિમી ઉત્તરપ્રદેશમાં ફેલાઈ ગઈ. લખનૌમાં તા. ૩૦ મી મે ના દિવસે ભારતીયોએ વ્યાપક બળવો કર્યો. ચિનહરજના ઈસ્માઈલગંજ સહિત જુના લખનૌમાં ખેડૂતો, મજૂરો અને સૈનિકોએ સંયુક્રત રીતે અંગ્રેજ સરકાર સામે મોરચો માંડ્યો હતો.

મંગલ પાંડેની આ શહીદીએ દેશમાં સ્વાતંત્ર્ય સંગ્રામની મશાલ વધુ તેજ અને જુસ્સા સાથે પ્રગટાવી, અને અંગ્રેજોને સૈન્ય બળવો ભારે પડી ગયો, જો કે સામ-દામ, દંડ અને ભેદની નીતિથી અંગ્રેજોએ આ બળવાને તે સમયે તો દબાવી દીધો, પરંતુ તેમાંથી પ્રગટેલી આઝાદીની ચળવળે જ અંતે ભારતને આઝાદી અપાવી, આઝાદી માટે જલેલી જ્યોત તે પછી જાણે જવાળા બની ગઈ. મંગલ પાંડેના નામ પર વર્ષ ર૦૦પ માં બનેલી ફિલ્મ 'મંગલ પાંડે-ધ રાઈઝીંગ' ઘણી પ્રચલિત થઈ હતી. તે પહેલા વર્ષ ૧૯૮૪ માં મંગલ પાંડેની સ્મૃતિમાં ભારત સરકારે એક ટપાલ ટિકિટ પણ પ્રસિદ્ધ કરી હતી.

વિનોદ કોટેચા, જામનગર