કસરત ઃ ઓવરડોઝ આપણા માટે છે હાનિકારક

ઘણાં લોકોને એવી આદત હોય છે કે કયાંક જમવા ગયા હોય, કયાંક પાર્ટીમાં ગયા હોય કે ભાવતી વસ્તુ મળે એટલે ખાતા અટકે નહીં રોજ ખાતા હોય તેનાથી કેટલુંય વધારે ખાઈ લે, કયારેક તો પાચન ન થતું હોય તેવી ભારે વાનગી પણ જરૃર કરતાં વધારે ખાઈ લે. પછી તબિયત બગડે. એટલે જ કદાત આપણામાં કહેવત છે કે, 'પેટને પૂછીને ખાવું જોઈએ. ખાવાનું પારકું હતું પણ પેટ તો પોતાનું હતું ને ? ભાવતી વસ્તુ કે બીજા જમાડે છે એમ સમજીને વધારે ખાવાની બદલેે લિમિટમાં ખાવાનું રાખો તો પછી તબિયત પર અસર ન થાય. મૂળ વાત એ છે કે, ભૂખ એટલું ખાવાનું, શરીરને માફક આવે એટલું જ ખાવાનું અને થોડું ધ્યાન રાખીને ખાઈએ તો પછી પસ્તાવું ન પડે.

આવું જ અત્યારની સિઝનનું છે. શિયાળાની સિઝન છે, ત્યારે ઘણાં બધાને સ્વાસ્થ્ય સુધારવાની હોંશ ઉપડે છે. આપણામાં શિયાળાની સિઝનને સ્વાસ્થ્ય વર્ધક સિઝન કહેવાય છે કે ? શિયાળામાં ઠંડી હોય એટલે પાચનશકિત વધુ કામ કરે, શરીરને વધુ ઊર્જાની જરૃર પડે અને આખું વર્ષ ચાલે એટલી શક્તિ ભેગી કરવા માટે આ સિઝન બરાબર ગણાય છે. આવી શિયાળાની ઠંડી સિઝનમાં લોકો જાતજાતના પાક-વસાણા પર મારો ચલાવે છે. શિયાળામાં વધુ પચી જાય એ વિચારે ફાવે તેટલું પેટમાં પધરાવતા રહે છે, જો કે ખાવાને આવો અતિરેક સ્વાસ્થ્ય સુધારવાને બદલે બગાડે છે.

આવું જ બીજું કામ લોકો કસરતના નામે કરે છે વર્ષના બાકીના દિવસોમાં આઠ-નવ વાગ્યા સુધી સુતા રહેનાર શિયાળો આવતા જ સવારમાં જોગિંગ-વોકીંગ-રનિંગ કરવા નીકળી પડે છે. શિયાળાની શરૃઆત થાય ત્યાં જ માળિયે પડેલા ટ્રેકીંગ સૂટ-જોગિંગ સુઝ ઉતારીને ધૂળ ખંખેરે છે અને સવારમાં બગીચામાં કે જાહેર રસ્તા પર દોડવા લાગે છે. કેટલાંક તો દેખાદેખીમાં શક્તિ ન હોય તો પણ વધારે દોડે છે કે ચાલે છે. દેખાદેખીથી કે પ્રેરણા મેળવીને પોતાનું સ્વાસ્થ્ય સુધારવા જોગિંગ-વોકિંગ-રનિંગ કરે એ ખોટું નથી, પણ ધ્યાન એટલું રાખવાનું કે આવું કરતા કયાંય સ્વાસ્થ્ય સુધરવાને બદલે ઉલટી અસર ન પડી જાય. આપણા વડીલો ઘણીવાર બોલતા હોય છે કે કામ કરવાથી કોઈ મરતું નથી, પણ વધારે પડતું કામ એટલે કે શારીરિક ક્ષમતા કરતા વધારે કામ કરીએ તો મોત તો ન આવે પણ માંદા તો અવશ્ય પડી જવાય. કસરત-જોગિંગ-વોકિંગ કયારેય ખરાબ નથી, પણ કયારેક ખોટી રીતે થાય તો હાનિકારક બને છે જો કે, મોટાભાગે આપણું શરીર આપણાને સંકેત તો આપે જ છે પણ ઉત્સાહમાં આપણે તે સંકેત ધ્યાનમાં લેતાં નથી. અને પછી કસરતના અતિરેકથી તબિયત પર અસર પડે છે.

જાણીતા ફિટનેશ ટ્રેનરના કહેવા મુજબ માત્ર દોડવા ખાતર નહીં, પણ પોતાના આનંદ અને સંતોષ માટે દોડો, અને એ પણ શરીરને માફક આવે ત્યાં સુધી જ કસરત માટે પણ માસણ શારીરિક રીતે સક્ષમ હોય, તેની માનસિક રીતે તૈયારી હોય એ પણ જરૃરી છે. એક સાથે કસરત કરવી તેના કરતા શરૃઆત થોડી કસરત કરીને કે થોડું દોડીને કરવી, પછી ધીમે-ધીમે વધારતા જવું, એ યાદ રાખવું કે બધાની પ્રકૃતિ, શક્તિ, સ્વાસ્થ્ય એકબીજાથી જુદુંજુદું છે. એટલે બીજાને જોઈને કરવાને બદલે પોતાની ક્ષમતા ધ્યાનમાં લેવી.

ઘણાં લોકો તો જાણે એક જ દિવસમાં સ્ફ્રૂર્તિ મેળવવા માંગતા હોય તેમ એકસાથે કસરત કરવા લાગે છે. પોતાની રીતે જ ખાવાપીવાનું શરૃ કરી દે છે અથવા બંધ કરી દે છે. આવું આથી તકલીફ જ પડવાની. શરીરને અચાનક નવી દિશા તરફ વાળતા પહેલાં તેની થોડી ટેવ પાડવી પડે. કોઈપણ કસરત કરતા પહેલાં એ વાત યાદ રાખવી કે કસરત જરૃરી છે, એટલો જ જરૃરી આરામ પણ છે. આકરી કસરતથી શરીરને થાક લાગે છે, એટલે વચ્ચે વચ્ચે આરામ પણ છે. આકરી કસરતથી શરીરને થાક લાગે છે એટલે વચ્ચે વચ્ચે આરામ પણ જરૃરી છે. વળી જોગિંગ-વોકિંગથી ઘૂંટણના સાંધા પર વજન આવે છે. એટલે એ બાબત પણ ધ્યાનમાં રાખવી જોઈએ.

શરીરને સ્વસ્થ રાખવા કસરત અવશ્ય કરો. પણ જેમ એક જ દિવસમાં ભણીને ડિગ્રી મળી જતી નથી, તેમ એક જ દિવસમાં તબીયત ટનાટન થઈ જતી નથી. ધીમે-ધીમે ટેવ પાડો અને કસરતનો સમય વધારો. બની શકે તો એકસપર્ટની સલાહ લો. તમારી શક્તિને ઓળખો અને થાકી જાવ એટલે કસરત બંધ કરી દો. ચાલતા-દોડતા કે કસરત કરતા કયારેક સહેજ પણ દુઃખાવા જેવું લાગે કે શ્વાસ, હાંફી જાય ત્યારે તેના પર ધ્યાન આપો.

ખાવા-પીવામાં પણ ધ્યાન રાખો શિયાળો એટલે વસાણાની સિઝન, જાતજાતના ભરપૂર વસાણા, ખાવા જોઈએ પણ તેનો અતિરેક ન કરો. વસાણા પણ માપમાં ખાવા-અદડિયા ખજૂરપાક, મગજ, કાટલું જેવી વસ્તુ લિમિટમાં ખાવ.

શિયાળામાં લીલાશાકભાજી પણ ભરપૂર મળે છે પણ ઘણાંને અંદાજ નથી કે આવા શાકભાજીથી પણ કયારેક નુકસાન થાય છે. લીલા શાકભાજી આરોગ્ય માટે સારી જ છે પણ તેને વધુ પ્રમાણમાં ખાવાથી ફાયદાને બદલે નુકસાન થાય છે. પાલક, બીટમાં ઓકિઝલિક એસિડ પણ હોય છે જે વધારે ખાવાથી પથરી થવાની શકયતા છે. લીલા શાકભાજી અને કઠોળનો ત્યાગ અનિવાર્ય છે. પણ ધ્યાનમાં રાખીને કરવો.

શિયાળો એટલે તબિયત બનાવવાની મસ્ત મૌસમ આખા વર્ષની આળસ ખંખેરીને કસરત કરવાના ઉત્સાહમાં આવી જતાં પહેલા પહેલેથી જ ધ્યાન રાખવો. નહીં તો પછી તબીયત બગડે એટલે પાછા શિયાળાને દોષ ન દેતા...

નવા નવા વાઈરસ અને તેની વેક્સિન-મેડિસિનની સંતાકૂકડી કુદરતનો પ્રકોપ કે માનવની મર્યાદા?

૫લય અથવા કયામત આવી મહામારીથી થતાં નુક્સાન અને સામૂહિક જીવહરણને જ કહેવાયા હશે?

આપે વિવિધ ધર્મોના ધર્મગ્રંથો કે કથાઓમાં વાંચ્યું-સાંભળ્યું જ હશે કે જ્યારે જ્યારે પાપો વધી જાય ત્યારે ત્યારે પૃથ્વી પર પ્રલય આવે છે અને ધરતી પર પાણી ફરી વળે છે, અથવા ધરતીકંપો, વાવાઝોડા અને સુનામી કે જવાળામૂખી જેવી કુદરતી આફતોને લઈને થતા નુક્સાન અને સામૂહિક જીવહરણને કારણે સૃષ્ટિ નાશ પામે છે. આને વિવિધ ધર્મોમાં પ્રલય, કયામત જેવા વિવિધ નામે ઓળખવામાં આવે છે. જુના જમાનામાં સંચાર વ્યવસ્થાઓ ઓછી હતી અને પરિવહન સીમિત હતું, ત્યારે કદાચ કેટલાક ભૂભાગમાં કોઈપણ કુદરતી આફતોના કારણે વેરાતો વિનાશ અને સંખ્યાબંધ મૃત્યુ થાય કે કોઈપણ પ્રકારની મહામારી ફેલાય ત્યારે તેને પ્રલય કે કયામત ગણીને ઈશ્વરીય પ્રકોપ માનવામાં આવતો હોય તેવું પણ બને. હકીકતે આપણે હજુ ઘણાં કુદરતી રહસ્યો ઉકેલી ઉકેલી શક્યા નથી અને સાયન્સ ઘણું આગળ વધી ગયું હોવા છતાં અનેક રોગોને તદ્ન નાબૂદ કરી શક્યા નથી. એટલું જ નહીં, એક અસાધ્ય ગણાતી બીમારીની રોગપ્રતિકારક રસી અને ઔષધનો માંડ મેળ કરી લઈએ ત્યાં નવી અસાધ્ય બીમારી કે રોગચાળો પ્રસારતા વાઈરસ ફેલાવા લાગે છે. નવા નવા વાઈરસ અને તેની વેક્સિન-મેડિસિનની સંતાકૂકડી કુદરતનો પ્રકોપ ગણવો કે માનવીની મર્યાદા ગણવી, તે પ્રશ્ન ઊઠે છે.

સંશોધનની બાબત એ છે કે વિશ્વમાં ફેલાયેલી બીમારીઓ અને વાઈરસ પૈકી ઘણાં બધાના મૂળ ચીનમાં નીકળે છે. ભારતમાં પણ પ્રાચીન કાળમાં વિવિધ બીમારીઓ અને મહામારીઓ આવતી રહી છે અને કાળક્રમે તેના ઔષધ કે રોગપ્રતિકારક રસીઓ શોધાતી રહી છે. એક સમયે ટી.બી. અસાધ્ય બીમારી હતી અને તેના કારણે લોકો ટપોટપ મરતા હતાં. આજે આ બીમારીની દવા અને ઉપચાર શોધાયા છે, પરંતુ તે નાબૂદ નથી થઈ. મેલેરિયા નાબૂદી અને પોલિયો નાબૂદીની ઝુંબેશ ચાલી રહી છે તથા તેમાં આશાવાદી પ્રગતિ થઈ રહી છે, ત્યાં જ ડેન્ગ્યૂ, ચિકનગુનિયા અને સ્વાઈનફ્લૂ, એન્ફ્લૂએન્ઝા જેવી નવી બીમારીઓ પ્રગટ થઈ છે. કમળો, ઝેરી કમળો અને અન્ય નાની-મોટી પ્રાદેશિક કક્ષાએ જોવા મળતી બીમારીઓ ક્યારેક પડકારરૃપ બની જાય છે. કેન્સર સામે તો આખું જગત ઝઝુમી રહ્યું છે.

દેશમાં હજુ કોરોનાનો કહેર ઓછાવત્તા અંશે આવી રહ્યો છે અને સંક્રમણમાં વધઘટ થતી રહે છે, ત્યાં હવે તેનો નવો સ્ટ્રેન આવી ગયો છે. બ્રિટનમાં ફેલાયેલો નવો સ્ટ્રેન તમામ તકેદારીઓ રાખવા છતાં ભારતમાં ઘૂસી ગયો છે અને તેનાથી સંક્રમિત દર્દીઓની સંખ્યા ધીમે ધીમે વધી રહી છે. આટલું ઓછું હોય તેમ હવે દેશમાં ફરીથી માનવીમાં બર્ડફ્લૂનો ખતરો ઝળુંબી રહ્યો છે. કેટલાક રાજ્યોમાં બર્ડફ્લૂના કારણે સંખ્યાબંધ પંખીઓને મારી નાંખવામાં આવ્યા છે. મધ્યપ્રદેશ, ઝારખંડ, હરિયાણા, હિમાચલ પ્રદેશ, કેરળ વગેરે રાજ્યોમાં તો બર્ડફ્લૂનું એલર્ટ જાહેર કરી દેવાયા પછી જળાશયો અને પ્રવાસી પંખીઓ પર બાજ નજર રાખવામાં આવી રહી છે. ગુજરાતમાં પણ આ જ પ્રકારનું એલર્ટ જાહેર કરાયું છે, પરંતુ ગુજરાતના પંખીઓમાં ગઈકાલ સુધી આ રોગ ફેલાયો નથી તેવો દાવો રાજ્યના પશુપાલન વિભાગે કર્યો છે.

ગયા મહિને દ. કોરિયા, વિયેટનામ, જાપાન તથા યુરોપિય પ્રદેશોમાં બર્ડફ્લૂના કેસ આવવા લાગ્યા હતાં અને હવે આ વાઈરસ ભારતના કેટલાક પ્રદેશોમાં પહોંચ્યો છે. બર્ડફ્લૂ એક વાઈરસ ઈન્ફેક્શન છે, જેને એવિયન એન્ફ્લૂએન્ઝા તરીકે પણ ઓળખવામાં આવે છે. આ બીમારી એક પક્ષીમાંથી બીજા પક્ષીમાં ફેલાય છે. એચ-વન એન-ફાઈવ (ઁ૧દ્ગ૫) વાઈરસ બર્ડફ્લૂનો ઘાતક વાઈરસ ગણાય છે. આ વાઈરસથી સંક્રમિત પક્ષીઓનો ભાગ્યે જ જીવ બચે છે અને આ પક્ષીઓ મારફત આ વાઈરસ પ્રાણીઓ તથા માણસોમાં પણ ફેલાઈ શકે છે. જો આ વાઈરસ માનવીમાં પ્રવેશી જાય તો તે જીલેણ બની શકે છે.

એચ-૧ એન-પ વાઈરસના મૂળ પણ ચીનમાં જ નીકળે છે. વર્ષ ૧૯૯૬ માં આ વાઈરસ સૌ પ્રથમ ચીનમાં ફેલાયો હતો. વર્ષ ૧૯૯૭ માં હોંગકોંગમાં આ વાઈરસનો ચેપ લાગતા અડધાથી વધુ સંક્રમિત દર્દ્યીઓના મૃત્યુ થયા હતાં. તે પછી દુનિયાના અનેક દેશોમાં આ વાઈરસ ફેલાઈ ગયો અને વિશ્વના પ૦ થી વધુ દેશોમાં પ્રવેશી ગયો. અત્યારે આ વાઈરસ ફરીથી ભારતના કેટલાક રાજ્યોમાં જોવા મળી રહ્યો છે. ચીન, ઈન્ડોનેશિયા, બાંગ્લાદેશ અને ભારતમાં આ વાઈરસનો પ્રકોપ વધુ જોવા મળી રહ્યો છે.

વર્ષ ર૦૧૪ ના પ્રારંભે આ વાઈરસ અમેરિકામાં પ્રવેશ્યો હતો, તે પહેલા કોઈ કેસ અમેરિકામાં નોંધાયો નહોતો. ચીનથી અમેરિકા ગયેલા એક વ્યક્તિને બર્ડફ્લૂ જોવા મળતા ત્યાંનું તંત્ર તે સમયે દોડતું થઈ ગયું હતું. પ્રવાસી પંખીઓ આ વાઈરસના વાહક બને છે. આ વાઈરસ પંખીઓમાંથી માનવીમાં પ્રવેશ્યા પછી વધુ ખતરનાક બની જાય છે. સામાન્ય રીતે માત્ર સ્પર્શ કે સાથે રહેવાથી માનવીઓમાં પરસ્પર ચેપ લાગતો નથી, પરંતુ આ વાઈરસ ધરાવતા દર્દીના વધારે નજીક રહેતા કે તેની દેખભાળ કરતા લોકોને વધુ સતર્ક રહેવું પડતું હોય છે. આ રોગથી સંક્રમિત પક્ષીઓના સંપર્કમાં આવવાથી આ રોગ મનુષ્યમાં પ્રવેશી શકે છે. આ વાઈરસ ધરાવતા પક્ષીઓ દ્વારા દૂષિત કરે છે. પાણીથી સ્નાન કરવાથી પણ ચેપ લાગી શકે છે. આ વાઈરસ ધરાવતી મરઘીનું કાચુપાકું માંસ કે ઈંડા ખાવાથી પણ મનુષ્યમાં આ રોગ ફેલાઈ શકે છે.

એક વાત સારી છે કે અત્યારે વિજ્ઞાન એટલું આગળ વધી ગયું છે કે સુક્ષ્મ જીવાણુઓ-વાઈરસની રચનાનો અભ્યાસ કરીને વૈજ્ઞાનિકો તેનું ઔષધ શોધી કાઢે તેવી ક્ષમતા મનુષ્ય પાસે ઉપલબ્ધ છે. તેની સાથે એ પણ હકીકત છે કે વાઈરસ તેના મ્યુરેશન અને એક વાઈરસનો ઉપાય શોધે છે ત્યાં નવા વાઈરસ, બીમારીઓ, રોગચાળા ઉત્પન્ન થતા રહે છે.