Sensex
જામનગરમાં અવાર-નવાર રેંકડી-પાથરણાવાળાને ટ્રાફિકને અડચણરૂપ કે લોકોની અવર-જવરમાં અવરોધરૂપ થાય, ત્યારે તેઓને હટાવવાની ઝુંબેશો ચલાવવામાં આવે છે, અને તેવી જ રીતે અન્ય શહેરોમાં પણ આ જ પ્રકારની કાર્યવાહી થતી હોય છે, આવી ઝુંબેશો છતાં આ સમસ્યા જેમની તેમ જ રહે છે અને ફરીથી થોડા દિવસોમાં એવી જ સ્થિતિ ઊભી થઈ જતા પુનઃ ઝુંબેશ ચલાવવામાં આવે છે, અને ઘણાં સમયથી આ પ્રકારની સાયકલ ચાલતી જ રહી છે અને તેનાં કારણોનું પોષ્ટમોર્ટમ થતું રહ્યું છે. આ સમસ્યાને માત્ર ટ્રાફિક વ્યવસ્થા, દબાણ કે કાયદો-વ્યવસ્થાની જાળવણીની દૃષ્ટિ જ સમજવાના બદલે તેની પાછળની સ્ટ્રીટ વેન્ડર્સની મજબૂરી પણ સમજવી પડે અને તંત્રોની કમજોરી પણ સમજવી પડે તેમ છે, તો સ્ટ્રીટ વેન્ડર્સે પણ નિયમ-કાયદાનું પાલન કરીને જન-સામાન્યને અનુકૂળ થવું જોઈએ.
આ સમસ્યા ફરી ફરીને ઊભી થવા પાછળ ફૂટપાથો અને માર્ગો પર આડેધડ રેંકડીઓ, પથારાઓ કે કાચી કેબિનો ખડકીને તંત્રોને નહીં ગણકારતા અને નિયમ-કાયદાઓની અગવણના કરતા કેટલાક વ્યવસાયિકોના કારણે તમામ નિયમ-કાયદાનું પાલન કરતા તથા જાહેર વ્યવસ્થાઓનું ધ્યાન રાખીને પોતાનું પેટીયું રળતા મહત્તમ સામાન્ય સ્ટ્રીટ વેન્ડર્સને પણ અવારનવાર થતી કાર્યવાહીનું ભોગ બનવું પડે તેમ છે, જેથી સુકા ભેગું લીલું પણ બળતું હોવા જેવી સ્થિતિ ઊભી થઈ રહી હોવાના મંતવ્યો પણ વ્યક્ત થતાં રહેતા હોય છે.
કોઈ બીજાના ધંધા-વ્યવસાયને નુકસાન થાય, જાહેર વ્યવસ્થાઓ ખોરવાય કે લોકોને મુશ્કેલી પડે, તેવી રીતે સ્ટ્રીટ વેન્ડર્સને મનસ્વી રીતે વ્યવસાય કરવાની છૂટ આપી શકાય નહીં, તેવી જ રીતે આ પ્રકારના માત્ર કારણો બતાવીને કોઈની રોજગારી ખોટી રીતે છીનવાઈ જાય, તેવી સ્થિતિ પણ સ્વીકાર્ય ગણાય નહીં. આ કારણે અવાર-નવાર જુદા જુદા શહેરોમાં સ્ટ્રીટ વેન્ડર્સ એકટ-૨૦૧૪નો વાસ્તવિક અને ચૂસ્ત અમલ થાય, તેવી માંગણી ઉઠતી રહે છે, પરંતુ બહુ ઓછા લોકોને ખબર હશે કે સ્ટ્રીટ વેન્ડર્સના હક્કોના રક્ષણ તથા તેઓની રોજગારીને આરક્ષિત કરવા તથા વ્યવસાયોના સમતુલન માટેના પણ નિયમ-કાયદા ઘડાયેલા છે, જેનો વિવેકપૂર્વક ઉપયોગ થાય તો ઘણાં વિવાદો ઉકલી જાય તેમ છે.
વર્ષ ૧૦૧૪ના સ્ટ્રીટ વેન્ડર્સ એકટ અંગેની જાણકારી કદાચ બહુ ઓછા લોકોને હશે, અને તે પછી વર્ષ ૨૦૨૨ના મોેડેલ સ્ટ્રીટ વેન્ડર્સ અધિનિયમ અથવા આજીવિકા સંરક્ષણ ઔર સ્ટ્રીટ વેડીંગ અધિનિયમ દ્વારા લારી-ગલ્લા-પથારાવાળા (સ્ટ્રીટ વેન્ડર્સ) માટે સામાજિક સુરક્ષાના કરાયેલા પ્રબંધોની ચર્ચા પણ બહુ ઓછી થાય છે. આ કાનૂનો સ્ટ્રીટ વેન્ડર્સને નિયમોને આધિન રહીને તેઓની આજીવિકા ચલાવવાનો અધિકાર આપે છે. આ મોડેલ અધિનિયમમાં "વેડીંગ ઝોન્સ"ની વ્યાખ્યા, લાયસન્સીંગ તથા સ્ટ્રીટ વેન્ડર્સનો સર્વે કરવા, અસંગઠિત વિક્રેતાઓને નિયમિત કરવા તથા લાયસન્સના હસ્તાંતર તથા સોશ્યલ ડિફેન્સ સહિતની વિસ્તૃત અને સ્પષ્ટ જોગવાઈઓ છે, અને સ્ટ્રીટ વેન્ડર્સના અધિકારો તથા કર્તવ્યો-નિયમોનું પણ સ્પષ્ટ વર્ણન છે.
સ્ટ્રીટ વેન્ડર્સ માટે પી.એમ. સ્વનિધિ યોજના હેઠળ રૂ।. ૧૦ થી ૫૦ હજારની લોનની જોગવાઈ પણ કરવામાં આવી હોવાનો દાવો કરાય છે, જેમાં રાહતદરે વ્યાજ વસુલવામાં આવે છે.
ગુજરાતમાં સ્ટ્રીટ વેન્ડર્સના હિતોના રક્ષણ તથા વ્યવસ્થાપન માટે આ એકટની જોગવાઈ હેઠળ શહેરોમાં ટાઉન વેન્ડિંગ કમિટીની રચના વગેરે કરવા ઉપરાંત સર્વેક્ષણ, સર્ટિફિકેશનની જોગવાઈઓ થઈ અને વર્ષ ૨૦૨૧-૨૨માં જાહેર રસ્તાઓ પર બિન-શાકાહારી પદાર્થો પર અંકુશ લગાવાયો, જેને અદાલતની મહોર લાગી. તે ઉપરાંત નો-વેન્ડિંગ ઝોન પણ નક્કી કરવાની જોગવાઈઓ થઈ હોવાના અહેવાલો સૂચવે છે કે ઉભયપક્ષે સમતુલન અત્યંત જરૂરી છે.
આ તમામ નિયમ-કાયદા-જોગવાઈઓનો વાસ્તવમાં હાલાર સહિતના રાજ્યના તમામ શહેરોમાં યોગ્ય અમલ થાય છે ખરો ? સ્ટ્રીટ વેન્ડર્સ માટે ચોક્કસ સ્થળો નક્કી કરીને અથવા તેઓની આજીવિકા પણ ચાલે અને ટ્રાફિક સહિતની વ્યવસ્થાઓ પણ જળવાઈ રહે, તેવા કોઈ નક્કર પ્રયાસો થયા છે ખરા ? તેવા સવાલોના જવાબ મળતા હોતા નથી.
શહેરોમાં અત્યારે જાહેરમાર્ગ, ફૂટપાથો તથા શેરી-મહોલ્લાઓમાં પણ બંને તરફ હરોળબંધ વાહનો પાર્ક કરેલા જોવા મળતા હોય છે. આ કારણે વાહનોની અવર-જવર માટેની જગ્યા સીમિત થઈ જાય છે. તાજેતરમાં પટેલ કોલોની વિસ્તારમાં જ્યાં રિક્ષા અને મોટરસાયકલની ટક્કર થઈ અને રિક્ષા પલટી મારી ગઈ, તે સ્થળ હોય કે અન્ય નાના-મોટા અકસ્માતો થતા હોય, તેમાં ટ્રાફિક સેન્સનો અભાવ, બેફિકરાઈથી દોડાવાતા વાહનો તથા વધતા જતા ટ્રાફિક સામે સાંકડા થતા જતા માર્ગો ઉપરાંત જાહેર માર્ગો પર આડેધડ કરાતા પાર્કિંગને પણ જવાબદાર ગણી શકાય.
અત્યારે ઝડપી યુગમાં વાહનો પણ જીવન-જરૂરિયાતના સાધનો બન્યા છે અને દ્વિચક્રી ત્રિચક્રી વાહનો તથા ફોરવ્હીલની સંખ્યા અનેકગણી વધી રહી છે, ત્યારે શહેરોમાં પબ્લિક પાર્કિંગની એસ્ટાબ્લિશ વ્યવસ્થાઓાનો સદંતર અભાવ છે, તેથી ના છૂટકે લોકોને વાહનો સડકો પર પાર્ક કરવા પડી રહ્યા છે. ઘણી સોસાયટીઓ, શોપીંગ મોલ્સ, હોટલ-ગેસ્ટ હાઉસમાં પાર્કિંગની વ્યવસ્થા ઘણી જ સીમિત હોય છે, અથવા કોઈ વ્યવસ્થા જ હોતી નથી, તેથી પ્રસંગોપાત ત્યાં અવારનવાર થતા સામૂહિક વાહન પાર્કિંગના કારણે નવી જ સમસ્યા ઊભી થતી હોય છે. નવી સોસાયટીઓ, એપાર્ટમેન્ટ, ટાઉનશીપ કે હોટલ-સમાજવાડીઓ, ગેસ્ટ હાઉસ, શોપીંગ મોલ્સ, સુપર માર્કેટસ કે શોપીંગ કોમ્પ્લેકસ માટે તો પાર્કિંગની પૂરતી વ્યવસ્થાઓ હોય તો જ બાંધકામની મંજુરી આપવાની જોગવાઈઓનો કદાચ અમલ શરૂ થયો હશે, પરંતુ દાયકાઓથી થયેલા બાંધકામોનું શું ? તે પ્રશ્નનો જવાબ પણ કોઈ પાસે હોતો નથી.
જો સર્વેક્ષણ કરવામાં આવે તો જાહેર માર્ગો કે સર્કલો, સંકુલો પર થતા વાહન પાર્કિંગ અને સ્ટ્રીટ વેન્ડર્સ દ્વારા અડચણરૂપ સ્થાયી સ્વરૂપે રોકાતી જગ્યા ઉપરાંત દુકાનો, રેસ્ટોરન્ટો અને શોપીંગ મોલ્સ દ્વારા ફૂટપાથ કે માર્ગો પર ખડકાતી વેચાણ માટેની વસ્તુઓ, ડિસ્પ્લે બોર્ડ, ખુરશીઓ, ફર્નિચર કે છાંયડો કરવા ઊભી કરાતી છાજલીઓ-છત્રીઓ વગેરેની પણ જાહેર વ્યવસ્થાઓ, ટ્રાફિક અને અવર-જવર જેવી સુવિધાઓ ખોરવવામાં વરવી ભૂમિકા જણાશે.
સ્ટ્રીટ વેન્ડર્સની ચોક્કસ વ્યાખ્યા જનમાનસમાં તો "ફેરિયાઓ" એવી હોય છે અને ફેરી કરીને ગુજરાન ચલાવતા લોકો કોઈ એક ચોકકસ સ્થળે નહીં, પરંતુ હરતા-ફરતા છૂટક નાનો-મોટો વ્યવસાય કરતા હોય છે. શાકભાજી, ફળો, વાસણ કપડાં કે કટલરીનો સામાન લઈને એક સ્થળેથી બીજા સ્થળે લારી લઈને કે ખભે ચડાવીને અથવા મહિલાઓ માથા પર રાખીને વેચવા નીકળે, તેવું મુળભૂત ચિત્ર સ્ટ્રીટ વેન્ડસ્નું હતું. પરંતુ હવે કોઈ ચોક્કસ સ્થળે કાયમી ધોરણે રેંકડી, ગલ્લો કે ફર્નિચર ગોઠવીને નાની નાની હાટડીઓ ઊભી થાય છે, આ પ્રકારના સ્ટ્રીટ વેન્ડર્સ માટે વોર્ડવાર કોઈ ચોક્કસ સ્થળ નક્કી કરીને ત્યાં જ ચોક્કસ જગ્યા ફાળવવાનો વિકલ્પ પણ પાલિકા-મહાપાલિકાઓ પાસે રહેતો હોય છે, અને તે પ્રકારના પ્રયોગો પણ થવા લાગ્યા છે.
આ અનિવાર્ય સમસ્યામાંથી વચલો રસ્તો કાઢીને કોઈની આજીવિકા પણ ઝુંટવાઈ જાય નહીં, અને વ્યવસ્થાઓ પણ જળવાઈ રહે, તે માટે સૌ કોઈએ જાગૃત થવું પડે તેમ છે. હમણાંથી નાની વેન, છોટા હાથી કે રિક્ષામાં જ રોડ પર નાની નાની દુકાનો ખોલીને ઊભા રહી જતાં વ્યવસાયિકોને સ્ટ્રીટ વેન્ડર ગણવા કે નહીં ? તે નવો પ્રશ્ન પણ ઊભો થયો છે.
જો આપને આ પોસ્ટ ગમી હોય તો શેર કરો...
Follow us: આ જ પ્રકારની બીજી પોસ્ટ માટે અમારી એપ ડાઉનલોડ કરો.
Android: https://rb.gy/surhtv
Apple ios: https://rb.gy/cee4r9
Social Media
ફોટો સ્ટોરી માટે અમારા ઇન્સ્ટાગ્રામ પેઈજને ફોલ્લો કરો
https://www.instagram.com/nobatdaily?r=nametag
વિડિયો માટે અમારી યુ-ટ્યૂબ ચેનલને સબસ્ક્રાઈબ કરો
https://youtube.com/@Nobatofficial
