મોબાઇલ અને ઓનલાઈન બેંકિંગ ફ્રોડ ફરિયાદ ક્યાં કરવી, કોર્ટ સુધી રસ્તો શું છે ? અને બચાવ કેવી રીતે શક્ય છે?

Author: નોબત સમાચાર

મોબાઇલ અને ઓનલાઈન બેંકિંગ ફ્રોડ ફરિયાદ ક્યાં કરવી, કોર્ટ સુધી રસ્તો શું છે ? અને બચાવ કેવી રીતે શક્ય છે?

આજનો સમય ઝડપી છે, સુવિધાજનક છે અને સાથે જ ખતરનાક પણ છે. એક સમય હતો જ્યારે બેંકમાં જવા માટે પાસબુક, ચેકબુક અને ઓળખ જરૂરી હતી. આજે એક મોબાઇલ ફોન અને ચાર અંકની ગુપ્ત સંખ્યા પૂરતી છે. પરંતુ આ સુવિધાની સાથે એક મોટો પ્રશ્ન પણ ઊભો થયો છે મોબાઇલ અને ઓનલાઈન બેંકિંગ ફ્રોડ. દરરોજ કોઈને કોઈ નાગરિક પોતાના જીવનની કમાણી, બચત કે પેન્શન એક જ ક્ષણમાં ગુમાવતો જોવા મળે છે.

ડિજિટલ યુગમાં બેંક ખિસ્સામાં આવી ગઈ છે, પરંતુ એ સાથે જ ખતરાઓ પણ ખિસ્સામાં ઘૂસી ગયા છે. આજે મોબાઇલ અને ઓનલાઈન બેંકિંગ ફ્રોડ માત્ર ટેકનિકલ સમસ્યા નથી રહી, પરંતુ ગંભીર કાનૂની પ્રશ્ન બની ગયો છે. પૈસા ઉડી જાય પછી નાગરિક અચકાઈ જાય છે ફરિયાદ ક્યાં કરવી, કોને કરવી, પોલીસ સાંભળશે કે નહીં, કોર્ટ સુધી જવું પડે કે નહીં? આ ગૂંચવણમાં ઘણા લોકો ચૂપ બેસી જાય છે, અને એ ચૂપ જ સૌથી મોટું નુકસાન કરે છે.

સૌ પ્રથમ સમજવું જરૂરી છે કે મોબાઇલ અને ઓનલાઈન બેંકિંગ ફ્રોડ કાયદાની નજરે સામાન્ય છેતરપિંડી નથી. આ પ્રકારના ગુનાઓમાં ટેકનોલોજીનો દુરૂપયોગ, વિશ્વાસઘાત અને આયોજનબદ્ધ કાવતરું સામેલ હોય છે. તેથી જ આવા ફ્રોડ માટે અલગ કાયદાકીય માળખું અને તપાસની રીતો છે. નાગરિક જો યોગ્ય રસ્તે આગળ વધે, તો કાયદો તેની બાજુમાં ઊભો રહે છે.

ભારતીય કાયદા મુજબ, જો કોઈ વ્યક્તિ દ્વારા જાણબૂઝીને ગુપ્ત માહિતી આપવામાં આવી હોય, અથવા સ્પષ્ટ બેદરકારી દાખવવામાં આવી હોય, તો જવાબદારીનો ભાર નાગરિક પર આવી શકે છે. પરંતુ દરેક કેસમાં આ સિદ્ધાંત લાગુ પડતો નથી. ઘણી વખત ફ્રોડ અતિઆધુનિક પદ્ધતિથી થાય છે, જ્યાં સામાન્ય સમજ ધરાવતો નાગરિક પણ ભુલાઈ શકે છે. આવા સંજોગોમાં બેંક, ચુકવણી પ્રણાલી અને સંસ્થા ઉપર પણ જવાબદારી આવે છે.

બેંકિંગ પ્રણાલીમાં પણ જવાબદારીનો સિદ્ધાંત લાગુ પડે છે. જો બેંક દ્વારા પૂરતી સુરક્ષા વ્યવસ્થા ન રાખવામાં આવી હોય, અથવા શંકાસ્પદ વ્યવહાર હોવા છતાં સમયસર ખાતું રોકવામાં ન આવ્યું હોય, તો બેંકની ભૂમિકા પ્રશ્નાસ્પદ બની શકે છે. કાયદાએ એ વાત સ્વીકારી છે કે ગ્રાહક અને બેંક વચ્ચે વિશ્વાસ આધારિત સંબંધ છે, અને આ વિશ્વાસ જાળવવાની જવાબદારી બેંક પર પણ છે.

ફ્રોડ થતાની સાથે જ પ્રથમ પગલું બેંકને તરત જાણ કરવાનો છે. ખાતું રોકાવવું, ડેબિટ કાર્ડ અથવા ઓનલાઈન ઍક્સેસ બંધ કરાવવી આ પગલાંમાં વિલંબ થાય તો પૈસા પરત મળવાની શક્યતા ઘટે છે. ઘણી વખત બેંક એ દલીલ કરે છે કે મોડું જાણ કરાયું, તેથી નુકસાન વધ્યું. તેથી સમય અહીં નિર્ણાયક તત્ત્વ બને છે.

બીજું મહત્વપૂર્ણ પગલું છે સત્તાવાર ફરિયાદ નોંધાવવી. આવા ફ્રોડ માટે ખાસ સાયબર ફરિયાદ પ્રણાલી ઉપલબ્ધ છે, જ્યાં ઓનલાઈન ફરિયાદ નોંધાવી શકાય છે. આ ફરિયાદ માત્ર ઔપચારિકતા નથી; તે કાયદાકીય કાર્યવાહીનો આધાર બને છે. ફરિયાદમાં ફ્રોડની તારીખ, સમય, રકમ, બેંકનું નામ, ઉપયોગમાં લેવાયેલ માધ્યમ અને ઉપલબ્ધ પુરાવા સ્પષ્ટ રીતે દર્શાવવાનું અત્યંત જરૂૂરી છે. અધૂરી ફરિયાદ કાયદેસર રીતે નબળી પડે છે.

જો ઓનલાઈન ફરિયાદ પછી પણ યોગ્ય કાર્યવાહી ન થાય, તો નાગરિક પાસે સ્થાનિક પોલીસ સ્ટેશનમાં લેખિત ફરિયાદ કરવાનો અધિકાર છે. પોલીસ ફક્ત 'ઓનલાઈન છે' કહીને ફરિયાદ નકારી શકે નહીં. કાયદો સ્પષ્ટ છે કે ગુનો થયો હોય તો ફરિયાદ લેવી ફરજિયાત છે. પોલીસ ફરિયાદ ન લે તો ઉપરના અધિકારી અથવા કોર્ટનો દરવાજો ખુલ્લો છે.

કોર્ટ-સેન્ટ્રિક દૃષ્ટિએ જોવું તો, આવા ફ્રોડના કેસોમાં ફોજદારી કાર્યવાહી ઉપરાંત નાગરિકને નાણાકીય રાહત માગવાનો અધિકાર પણ રહે છે. જો બેંકની બેદરકારી, સુરક્ષા ખામી અથવા યોગ્ય દેખરેખના અભાવના કારણે નુકસાન થયું હોય, તો બેંકની જવાબદારી પણ નક્કી થઈ શકે છે. કોર્ટોએ અનેક વખત એ વાત માન્ય રાખી છે કે ગ્રાહક અને બેંક વચ્ચે વિશ્વાસ આધારિત સંબંધ છે, અને એ વિશ્વાસ ભંગ થાય તો જવાબદારી માત્ર ગ્રાહક પર નાખી શકાય નહીં.

કેટલાક કેસોમાં નાગરિક સીધો કોર્ટમાં ફરિયાદ કરીને તપાસ માટે આદેશ માગી શકે છે. ખાસ કરીને જ્યાં પોલીસ કાર્યવાહી શિથિલ હોય અથવા કેસ ગંભીર સ્વરૂપ ધરાવતો હોય, ત્યાં કોર્ટ હસ્તક્ષેપ કરે છે. કોર્ટ એ પણ જુએ છે કે ફ્રોડમાં નાગરિકની બેદરકારી હતી કે તે વ્યાવસાયિક રીતે રચાયેલ છેતરપિંડીનો ભોગ બન્યો છે.

હવે પ્રશ્ન આવે છે બચાવ કેવી રીતે કરવો? કાયદો પછી આવે છે, પરંતુ સાવચેતી પહેલું શસ્ત્ર છે. અજાણ્યા ફોન કોલ, તાત્કાલિક કાર્યવાહી માટે દબાણ, ઇનામ અથવા નુકસાનનો ભય બતાવવો આ બધું ફ્રોડના સામાન્ય સંકેતો છે. કોઈપણ સંજોગોમાં ગુપ્ત માહિતી, ઓળખ નંબર કે પાસવર્ડ શેર કરવો નહીં. બેંક ક્યારેય આ માહિતી ફોન પર માગતી નથી આ વાત મનમાં બેસાડી લેવી જરૂરી છે.

મોબાઇલ અને ઓનલાઈન બેંકિંગ ફ્રોડ સામેની લડાઈ વ્યક્તિગત નથી; તે કાનૂની જાગૃતિની લડાઈ છે. નાગરિક જેટલો જાગૃત રહેશે, તેટલો કાયદો અસરકારક બનશે. ફરિયાદ ન કરવી એ ફ્રોડરને મજબૂત બનાવે છે, જ્યારે કાયદાકીય પગલાં લેવાં એ સમગ્ર પ્રણાલીને જવાબદાર બનાવે છે.

અંતે એટલું જ કહેવું કે ડિજિટલ સુવિધાનો લાભ લેતાં ડરવાની જરૂર નથી, પરંતુ અંધ વિશ્વાસ રાખવો જોખમી છે. ફ્રોડ થાય તો ચૂપ ન રહો, રસ્તા છે, કાયદો છે અને કોર્ટ છે. પ્રશ્ન માત્ર એટલો છે તમે તમારા અધિકાર માટે ઊભા થશો કે નહીં?

ધ્વનિ લાખાણી, એડવોકેટ, ગુજ. હાઈકોર્ટ

જો આપને આ પોસ્ટ ગમી હોય તો શેર કરો...