દર્દી-ડોક્ટર વચ્ચે વિશ્વાસ કે વિવાદ? મેડિકલ નેગ્લિજેન્સની ચારેય બાજુ

Author: નોબત સમાચાર

દર્દી-ડોક્ટર વચ્ચે વિશ્વાસ કે વિવાદ? મેડિકલ નેગ્લિજેન્સની ચારેય બાજુ

આધુનિક સમયમાં દર્દી અને ડોક્ટર વચ્ચેનો સંબંધ માત્ર માનવતા, કરૂણા અને વિશ્વાસ પર આધારિત રહૃાો નથી; તે હવે કાયદાકીય અધિકારો, ફરજો અને જવાબદારીઓના માળખામાં પણ બંધાયો છે. એક સમયે ડોક્ટરને ભગવાનનો દરજજો આપવામાં આવતો હતો, જ્યારે આજે સારવાર દરમિયાન કંઈ અણગમતું બને તો તરત જ શંકા, પ્રશ્નો અને કાયદાકીય વિવાદો ઊભા થાય છે. આવી પરિસ્થિતિમાં સૌથી મોટો પ્રશ્ન એ ઊભો થાય છે કે શું તે ખરેખર મેડિકલ નેગ્લિજેન્સ છે કે પછી સારવારનો સ્વાભાવિક જોખમ, જેને દર્દીએ જાણીને સ્વીકાર્યું હતું?

મેડિકલ નેગ્લિજેન્સનો અર્થ માત્ર સારવાર નિષ્ફળ જવી એવો નથી. કાયદાની દૃષ્ટિએ, જ્યારે ડોક્ટર અથવા હોસ્પિટલ સામાન્ય રીતે અપેક્ષિત કાળજી, કુશળતા અને સાવચેતતા દાખવવામાં નિષ્ફળ જાય અને તેના પરિણામે દર્દીને શારીરિક, માનસિક કે આર્થિક નુકસાન થાય, ત્યારે તેને મેડિકલ નેગ્લિજેન્સ કહેવાય છે. ખોટું નિદાન, જરૂરી તપાસ કર્યા વિના સારવાર શરૂ કરવી, ખોટી દવા આપવી, સર્જરી દરમિયાન ગંભીર ભૂલ કરવી, અથવા સારવાર બાદ જરૂરી દેખરેખ ન રાખવી, આ બધું નેગ્લિજેન્સની શ્રેણીમાં આવી શકે છે. જોકે, કાયદો ડોક્ટર પાસેથી અચૂક સફળતાની અપેક્ષા રાખતો નથી; પરંતુ સમાન પરિસ્થિતિમાં એક સમજદાર અને પ્રશિક્ષિત તબીબ જે રીતે વર્તે, તે જ ધોરણ લાગુ પડે છે.

અહીં ઇન્ફોર્મ્ડ રિસ્ક અથવા જાણીને સ્વીકારેલો જોખમનો સિદ્ધાંત મહત્વનો બને છે. દરેક તબીબી સારવારમાં થોડું ઘણું જોખમ રહેલું જ હોય છે. શસ્ત્રક્રિયા, ગંભીર દવાઓ કે જટિલ પ્રક્રિયાઓમાં સફળતા સાથે સંભવિત આડઅસર અથવા નિષ્ફળતાનો ભય પણ જોડાયેલો હોય છે. જો ડોક્ટર દર્દીને આ જોખમો, ઉપલબ્ધ વિકલ્પો અને શક્ય પરિણામોની પૂરતી માહિતી આપે અને દર્દી તે સમજપૂર્વક સંમતિ આપે, તો માત્ર જોખમ સાકાર થયું એટલા માટે ડોક્ટરને નેગ્લિજેન્સ માટે જવાબદાર ઠેરવી શકાય નહીં.

પરંતુ વાસ્તવિકતા એ છે કે ઘણીવાર દર્દી કે તેના સગા તણાવ, ડર અથવા અપર્યાપ્ત સમજણને કારણે ફોર્મ વાંચ્યા વિના સહી કરી દે છે. કાયદાની નજરે સાચી ઇન્ફોર્મ્ડ કન્સેન્ટ એ જ ગણાય, જેમાં દર્દીને સરળ અને સ્પષ્ટ ભાષામાં તમામ મહત્વની માહિતી આપવામાં આવી હોય. માત્ર લાંબા, ટેકનિકલ શબ્દોથી ભરેલા કાગળ પર કરાવેલી સહી ડોક્ટરને આપમેળે જવાબદારીમાંથી મુક્ત નથી કરતી. જો માહિતી અધૂરી, ગેરમાર્ગે દોરનાર અથવા દર્દીની સમજણથી પર હોય, તો એવી સંમતિ કાયદાકીય રીતે કમજોર બની શકે છે.

દર્દીના અધિકારો આ સંદર્ભમાં અત્યંત મહત્વના છે. યોગ્ય અને સુરક્ષિત સારવાર મેળવવાનો અધિકાર, પોતાની સારવાર વિશે સંપૂર્ણ માહિતી મેળવવાનો અધિકાર, ગોપનીયતાનો અધિકાર અને બેદરકારીથી નુકસાન થાય તો વળતર માગવાનો અધિકાર, આ બધું કાયદાએ દર્દીને આપેલું છે. જો દર્દીને લાગે કે તેની સાથે મેડિકલ નેગ્લિજેન્સ થઈ છે, તો તે ગ્રાહક સુરક્ષા કાયદા હેઠળ ફરિયાદ કરી શકે છે, નાગરિક અદાલતમાં હર્જાનાની માંગ કરી શકે છે અથવા ગંભીર પરિસ્થિતિમાં ફોજદારી કાર્યવાહી પણ શક્ય બને છે. ઉપરાંત, તબીબી વ્યવસાયને નિયંત્રિત કરતી સંસ્થાઓ સમક્ષ શિસ્તભંગની ફરિયાદ કરી શકાય છે.

આ સાથે જ ડોક્ટરોના અધિકારો અને સુરક્ષાને અવગણી શકાય નહીં. દરેક મૃત્યુ, દરેક બગડતું પરિણામ નેગ્લિજેન્સ નથી. ઘણા કેસોમાં ડોક્ટર તમામ માન્ય તબીબી ધોરણો અનુસાર સારવાર આપે છે, છતાં પણ પરિણામ અનિચ્છનીય આવી શકે છે. આવી સ્થિતિમાં ડોક્ટરને માત્ર પરિણામના આધારે દોષિત ગણાવવું અન્યાયી બને. ખોટી અથવા અતિશય ફરિયાદો ડોક્ટરો પર માનસિક દબાણ ઊભું કરે છે અને ક્યારેક રક્ષણાત્મક સારવારની પ્રથા તરફ દોરી જાય છે, જે અંતે સમાજના હિતમાં નથી.

જ્યારે દર્દી અથવા તેના પરિવારજનો મેડિકલ નેગ્લિજેન્સ અંગે ફરિયાદ નોંધાવે છે, ત્યારે કાયદો અંધાધૂંધ ફરિયાદને માન્ય રાખતો નથી. ફરિયાદ ત્યારે જ ટકી શકે છે જ્યારે પ્રાથમિક રીતે સાબિત થાય કે ડોક્ટર અથવા હોસ્પિટલ દ્વારા અપેક્ષિત કાળજીના ધોરણોમાં ગંભીર ઉણપ રહી છે અને તે ઉણપ તથા દર્દીને થયેલ નુકસાન વચ્ચે સીધો સંબંધ છે. માત્ર સારવાર નિષ્ફળ જવી, દર્દીની સ્થિતિ બગડવી અથવા મૃત્યુ થવું આપમેળે નેગ્લિજેન્સ બનતું નથી. ફરિયાદ કરનારને સામાન્ય રીતે તબીબી દસ્તાવેજો, નિષ્ણાત અભિપ્રાય અને સારવારની સંપૂર્ણ શ્રેણી દર્શાવવી પડે છે.

ફરિયાદ નોંધાવવાના પરિણામો પણ અત્યંત ગંભીર હોઈ શકે છે. ડોક્ટર અને હોસ્પિટલ સામે તપાસ શરૂ થાય છે, રેકોર્ડ માંગવામાં આવે છે, મીડિયા અને સમાજમાં પ્રતિષ્ઠાને આંચ આવી શકે છે અને ક્યારેક લાંબી કાયદાકીય પ્રક્રિયા ચાલે છે. નાગરિક કાર્યવાહી હેઠળ હર્જાનાનો ભાર આવી શકે છે, જ્યારે વ્યાવસાયિક સંસ્થાઓ સમક્ષ શિસ્તભંગની કાર્યવાહીથી લાયસન્સ પર પણ અસર થઈ શકે છે. અતિશય અને આધારવિહિન ફરિયાદો માત્ર ડોક્ટરને જ નહીં, પરંતુ સમગ્ર આરોગ્ય વ્યવસ્થાને અસર કરે છે, કારણ કે તે ડોક્ટરોને રક્ષણાત્મક સારવાર તરફ દોરી જાય છે.

હોસ્પિટલ અને સંસ્થાઓની જવાબદારી પણ આ ચિત્રનો મહત્વનો ભાગ છે. યોગ્ય સુવિધાઓ, પ્રશિક્ષિત સ્ટાફ, સ્વચ્છતા, સમયસર સારવાર અને સ્પષ્ટ પ્રક્રિયાઓ જાળવવી તેમની ફરજ છે. ઘણી વખત બેદરકારી વ્યક્તિગત ડોક્ટર કરતાં વ્યવસ્થાત્મક ખામીઓના કારણે થાય છે, અને કાયદો આવા સંજોગોમાં સંસ્થાની જવાબદારી પણ નક્કી કરે છે.

કાયદો સ્પષ્ટ રીતે તે પરિસ્થિતિઓ પણ ઓળખે છે જ્યાં સારવારમાં નકારાત્મક પરિણામ હોવા છતાં તેને નેગ્લિજેન્સ ગણાવી શકાય નહીં. જો ડોક્ટરે માન્ય તબીબી પ્રથાઓ અનુસાર સારવાર આપી હોય, જરૂરી તપાસો કરેલી હોય, જોખમ અંગે દર્દીને પૂર્વે જ માહિતગાર કર્યો હોય અને છતાં પણ અણધાર્યું પરિણામ આવ્યું હોય, તો તેને નેગ્લિજેન્સ કહેવાતું નથી. શરીરની પ્રતિક્રિયા, પહેલેથી રહેલી બીમારીઓ, દર્દીની અસહયોગી વૃત્તિ અથવા સારવાર દરમિયાન ઊભી થતી અણટાળ પરિસ્થિતિઓ પણ પરિણામને અસર કરી શકે છે, જે માટે ડોક્ટરને જવાબદાર ઠેરવવું યોગ્ય નથી.

ડોક્ટર માટે કાયદામાં અનેક રક્ષણાત્મક ઉપાયો ઉપલબ્ધ છે. સૌથી મહત્વપૂર્ણ બચાવ એ છે કે સારવાર સ્વીકારેલી તબીબી માર્ગદર્શિકા અને વ્યવસાયિક ધોરણો મુજબ આપવામાં આવી હતી. યોગ્ય દસ્તાવેજીકરણ, વિગતવાર સારવાર નોંધ, પરીક્ષણના અહેવાલો અને દર્દીની સંમતિઓ, બધું ડોક્ટર માટે મજબૂત કાયદાકીય ઢાલ બની શકે છે. ઉપરાંત, નિષ્ણાત તબીબી અભિપ્રાય દ્વારા પણ બતાવી શકાય છે કે અપનાવેલી સારવાર વૈજ્ઞાનિક રીતે યોગ્ય હતી.

ડોક્ટર સામે ખોટી અથવા દુર્ભાવનાપૂર્ણ ફરિયાદ નોંધાય તો તે સામે પણ કાયદાકીય ઉપાય ઉપલબ્ધ છે. ડોક્ટર ફરિયાદ રદ કરવાની અરજી કરી શકે છે, બદનામી માટે કાર્યવાહી શરૂ કરી શકે છે અથવા અયોગ્ય ફોજદારી કેસમાં અદાલત પાસેથી રાહત માગી શકે છે. કાયદો એ વાત સ્વીકારે છે કે ડોક્ટરને ભયના માહોલમાં કામ કરવા મજબૂર કરવું સમાજના હિતમાં નથી.

કાયદો દર્દી, ડોક્ટર, હોસ્પિટલ અને સમાજઆ ચારેય વચ્ચે સંતુલન સાધવાનો પ્રયત્ન કરે છે. અદાલતો સામાન્ય રીતે તબીબી નિષ્ણાતોના અભિપ્રાય, દસ્તાવેજો અને પરિસ્થિતિના સમગ્ર સંદર્ભને ધ્યાનમાં લઈને નિર્ણય આપે છે. મેડિકલ નેગ્લિજેન્સના કેસોમાં ભાવના કરતાં પુરાવાનું મહત્વ વધુ હોય છે.

અંતે, દર્દી માટે પાઠ સ્પષ્ટ છે સારવાર પહેલાં પ્રશ્ન પૂછવા, જોખમ સમજવા અને અસ્પષ્ટતા હોય તો સ્પષ્ટતા માગવામાં સંકોચ ન રાખવો. ડોક્ટર માટે પણ એટલું જ જરૂરી છે કે દર્દી સાથે ખુલ્લી, ઈમાનદાર અને માનવિય વાતચીત કરે અને યોગ્ય દસ્તાવેજીકરણ જાળવે. વિશ્વાસ અને કાયદો એકબીજાના વિરોધી નથી; બંને મળીને જ આરોગ્ય વ્યવસ્થાને વધુ સુરક્ષિત, પારદર્શક અને ન્યાયસભર બનાવી શકે છે. દર્દી-ડોક્ટર વચ્ચે વિશ્વાસ વિવાદમાં ન ફેરવાય, એ જ સમાજના સ્વસ્થ ભવિષ્યની સાચી ચાવી છે.

ધ્વનિ લાખાણી એડવોકેટ, ગુજ. હાઈકોર્ટ

જો આપને આ પોસ્ટ ગમી હોય તો શેર કરો...