હાઈડ્રોજન પ્રોજેક્ટઃ અંબાણી, ટાટા, મહિન્દ્રા તેમજ અન્ય મોટા ખેલાડીઓ જોડાઈ શકે

નાણાપ્રધાન નિર્મલા સીતારમણ દ્વારા તેમના ૨૦૨૧ના બજેટમાં એક મોટી જાહેરાત કરવામાં આવી હતી. એ જાહેરાત મુજબ નેશનલ હાઈડ્રોજન મીશન ગ્રીન-એનર્જી સ્ત્રોતનો લાભ લઈ શકે છે. જેમાં કદાચ ભારતના મોટા અગ્રણી જુથ જેવા કે રિલાયન્સ, ટાટા, મહિન્દ્રા અને અન્ય મોટા ગ્રુપ વિશે જોઈએ તો ઈન્ડિયન ઓઈલ કોર્પોરેશન જોડાઈ શકે છે.

હાઈડ્રોજન પ્રોજેક્ટ એ ભારત માટે બહુ મોટું પગલું ગણાય કારણ કે તેનાથી પર્યાવરણને બહુ મોટો ફાયદો થઈ શકે છે અને ભારતની ફ્યુલ માટેની ખેંચ દૂર થઈ શકે છે.

સરકારને અન્ય જુથ સાથેગઠબંધન શા માટે જરૃરી છે?

સામાન્ય નાગરિક તરીકે આપણને વિચાર આવે કે સરકારને ગઠબંધનની શું જરૃરી છે? સરકાર ધારે તે ખર્ચ કરીને કોઈપણ પ્રોજેક્ટ પૂરો કરી શકે પરંતુ ગઠબંધનથી સરકારને અને સામન્ય નાગરિકને ફાયદો જ છે. ગઠબંધનને કારણે સરકારને ખર્ચ ઓછો કરવો પડે છે જેથી તે પૈસા નાગરિક માટે અન્ય સવલત માટે વાપરી શકે. તદ્દઉપરાંત પ્રોજેક્ટમાં પ્રાયવેટ કંપનીની હોશિયારી, જવાબદારી, દૂરંદેશી તથા તેની સ્કીલ અને ઓછા ખર્ચમાં પ્રોજેક્ટ કેવી રીતે પૂરો કરવો તેનો લાભ લઈ શકાય. વિશ્વમાં જો નજર દોડાવીશું તો સરકાર સાથે પ્રાયવેટ કંપનીના ગઠબંધનમાં જે કામ થયા છે તે બહુ સારી રીતે, ઓછા ખર્ચમાં અને સમયસર પૂરા થયેલ છે. પ્રાયવેટ કંપનીને પણ આમાં ફાયદો છે કે એને સરકારના અલગ અલગ ડિપાર્ટમેન્ટમાંથી પરમીશન લેવી, જગ્યા લેવી અને સરકારી અન્ય કામોમાં ખર્ચનો સમય બચી જાય છે.

ગઠબંધનની પ્રેરણા જર્મનીથી આવી હતી. હાલમાં ૨૦૨૩ સુધીમાં જર્મની સરકાર ગઠબંધન દ્વારા ૪૦૦ હાઈડ્રોજન ફ્યુલસ્ટેશનો લાગુ કરવાની યોજના બનાવી રહી છે અને જર્મની તેમની આ યોજના સાથે ટ્રેક ઉપર છે અને જર્મનીની મોટી મોટી કંપનીઓ સાથે ગઠબંધન કરીને આનો લાભ લીધો છે. ન્યુઝીલેન્ડ, નોર્વે એન્ડ સ્વીડન જેવા દેશો પણ આ ગઠબંધનનો લાભ લેવાની યોજના બનાવી રહ્યા છે. ભારત ગઠબંધનનો પાયો નાખવા અને પ્રોજેકટની બ્લુપ્રિન્ટ મેળવવા માટે આ દેશોને અનુસરી શકે છે પરંતુ વસ્તીની વિશાળતા ધ્યાનમાં રાખીને ભારતે પ્રોજેકટના સ્કેલમાં ફેરફાર કરવો પડશે. નોર્વેની વસ્તી ફકત ૫૫ લાખ છે. જે ભારતના મુંબઈના ચોથા ભાગ જેટલી કહી શકાય.

હાઈડ્રોજન પ્રોજેકટ માટે ગઠબંધન ખાસ જરૃરી છે કારણ કે કોઈપણ એક કંપની સફળતા પ્રાપ્ત કરી શકવાની પરિસ્થિતિમાં નથી. સંપૂર્ણ સફળતા માટે ફકત હાઈડ્રોજન ઈંધણ પૂરતું રહેશે નહિ પરંતુ સાથે સાથે હાઈડ્રોજન ફયુલીંગ સ્ટેશન અને અધતન કેમિકલ રિફાઈનીંગ ટેકનોલોજીની જરૃર પડશે માટે હાઈડ્રોજનની સાથે સાથે કેમીકલ રીફાઈનરી અને ફયુલીંગ સ્ટેશન ધરાવનાર ખેલાડી અથવા તેનું જ્ઞાન ધરાવનાર ગ્રુપની પણ જરૃર પડવાની જ છે. બળતણની સાથે સાથે ભારતે ખાતરી કરવી જરૃરી છે કે વેહીકલ હાઈડ્રોજન ઉપર સરળતાથી કામ કરી શકે અને આ ત્યારે જ શકય બને જો વિવિધ ઉદ્યોગોના અને વિવિધ ટેકનોલોજીના નેતાઓ એકબીજા સાથે જોડાણ કરી શકે.

ગ્રીન હાઈડ્રોજનનું મહત્ત્વ

હાઈડ્રોજન એ કાર્બન મુકત બર્નિંગ છે તે કાર્બન ઉત્સર્જન ઘટાડવા માટેનો શ્રેષ્ઠ વિકલ્પ છે. કાર્બનના ઓછા ઉત્પાદનને કારણે ગ્લોબલ વોર્મિંગની સમસ્યા કંઈક અંશે હળવી થઈ શકશે. હાલમાં મોટાભાગના હાઈડ્રોજનનું ઉત્પાદન ફોસિલ ફયુલ (અશ્મિભૂત ઈંધણ) દ્વારા થાય છે પરંતુ હવેના સમયમાં અદ્યતન પદ્ધતિ નવીનીકરણીય સ્ત્રોતોમાંથી હશે. કુદરતી ગેસને હાઈડ્રોજન અને કાર્બનમાં વિભાજીત કરવાની અદ્યતન પદ્ધતિ બધું બદલી શકે છે.

આજે હાઈડ્રોજનનો ઉપયોગ ઓઈલ રિફાઈનીંગ તથા એમોનિયા, મેથેનોસ અને સ્ટીલના ઉત્પાદનમાં વપરાય છે. પરંતુ જો પરિવહનમાં ઉપયોગ ચાલુ થશે તો હાઈડ્રોજન ડીઝલ અને ગેસની સીધી ફેર બદલ તરીકે કાર્ય કરશે. ગ્રીન હાઈડ્રોજન ટ્રાન્સપોર્ટેશન ક્ષેત્રમાં મોટા વિકાસ સાથે બહુ મોટો ફેર બદલ લાવશે. હાઈડ્રોજન અસંખ્ય ક્ષેત્રોમાં કામ આવશે જે ભૂતકાળમાં મુશ્કેલ હતું. અત્યારે આપણે એટલી આશા રાખીએ કે નાણામંત્રીની સ્પીચમાં જણાવ્યા મુજબ હાઈડ્રોજન પ્રોજેકટ માટે જલદીથી કોઈ પ્રાયવેટ પાર્ટી તૈયાર થઈ અને ભારતના ભવિષ્યને કાર્બનથી થતા નુકસાનથી બચાવી શકે.

બાઈડન સરકારે ટ્રમ્પના બધા નિર્ણયો પલટાવ્યા નથીઃ ઈરાન પરના પ્રતિબંધો રાખ્યા યથાવત્...

ભારતે આમંત્રણ આપ્યા પછી અમેરિકાના નવા રાષ્ટ્રપતિ બાઈડનના પ્રતિભાવ પર સૌની નજરઃ હજુ સુધી ચિંતાજનક વલણ દાખવ્યું નથી

અમેરિકામાં સત્તા પરિવર્તન થયું. હવે બાઈડન રાષ્ટ્રપતિ બન્યા છે. બાઈડને હજુ ટ્રમ્પના બધા નિર્ણયો પલટાવ્યા નથી, પરંતુ ભારતને સંબંધકર્તા કેટલીક નીતિઓમાં બદલાવ જરૃર આવ્યો છે જે ટ્રમ્પને જીતાડવા ભારતના વડાપ્રધાને અમેરિકામાં હાઉડી મોદી જેવો કાર્યક્રમ યોજ્યો હતો અને તે પછી ભારતમાં 'નમસ્તે ટ્રમ્પ' કાર્યક્રમ યોજાયો હતો, તેથી કદાચ પરસ્પરના રાજકીય હિતો સચાવાયા હશે, પરંતુ ભારતની જનતાને કાંઈ વિશેષ મળ્યું નહોતું, ઉલટાના કેટલાક મુદ્દે ભારતીયોના હિતોને હાનિકર્તા નિર્ણયો પણ ટ્રમ્પે લીધા હતાં. આ પ્રકારની દોસ્તી ટ્રમ્પ સાથે હોવાથી કદાચ બાઈડન ભારત સાથે સંબંધો બગાડશે, તેવી ધારણા ખોટી પડી છે અને અમેરિકાએ ભારતના હિતોને હાનિકર્તા હોય, તેવા કેટલાક ટ્રમ્પશાસનના નિર્ણયોને કાં તો પલટાવ્યા છે, અથવા તો સ્થગિત કરી દીધા છે. આમ છતાં હજુ શરૃઆત છે, તેથી બાઈડન શાસનના વલણોની વાસ્તવિક ખબર તો છ-બાર મહિને જ પડશે.

બાઈડન-મોદી વચ્ચે તાજેતરમાં વાતચીત થઈ અને પરસ્પરના કેટલાક મુદ્દાઓ ચર્ચાયા. તે પછી મોદીએ ભારત આવવાનું બાઈડનને આમંત્રણ આપ્યું, તે જોતા કદાચ બરાક ઓબામાના સમયે હતાં, તેવા સારા સંબંધો ભારત અને અમેરિકા વચ્ચે ફરીથી સ્થાપિત થઈ શકે તેમ છે, જો કે મોદી સરકારે ઘમંડ કે વહેમમાં રહેવાના બદલે તેલ અને તેલની ધાર જોઈને આગળ વધવું જોઈએ, કારણ કે ભારત અને ઈરાન વચ્ચે મિત્રતા છે, જ્યારે પાકિસ્તાન આ મિત્રતા તોડવા પ્રયાસો કરી રહ્યું છે. તેવામાં અમેરિકાનું વલણ ભારત-ઈરાન વચ્ચેના સંબંધોના સંદર્ભે કેવું રહેશે તે જોવાનું રહે છે.

ઈરાન પર ડોનાલ્ડ ટ્રમ્પની સરકારે આર્થિક પ્રતિબંધો મૂક્યા હતાં, જે બાઈડન હટાવી લેશે, તેવી ધારણાનો ખોટી પડી છે અને બાઈડને હાલતુરંત આવું કોઈ કદમ ઊઠાવવાનું ટાળ્યું છે, તે ઘણું જ સાંકેતિક છે. ટ્રમ્પના આ નિર્ણયને અનુસરીને બાઈડન સરકારે પણ ઈરાન પર પ્રતિબંધો ચાલુ રાખ્યા હોવાથી ભારત હવે ઈરાન સાથે કેવા સંબંધ રાખવા તે અંગે અમેરિકા કોઈ પ્રત્યક્ષ કે પરોક્ષ દબાણ લાવે છે કે કેમ, તે પણ ચર્ચાઈ રહ્યું છે, જો કે આવા કોઈ દબાણો સામે ભારતે ઝુકવું ન જોઈએ,

જો કે ગ્રીનકાર્ડની ચર્ચા ફરીથી શરૃ થઈ ગઈ છે અને ઈન્ડિયન ઈમિગ્રન્ટ્સ નામની સંસ્થાએ આ સંબંધે કન્ટ્રી કેપ હટાવાય નહીં ત્યાં સુધી એચ-૧-બી વિઝા જારી ન કરવાની માંગ ઊઠાવી છે.

બાઈડનના આ વલણને કારણે ઈરાન છંછેડાયું છે. બાઈડને સ્પષ્ટ રીતે કહી દીધું છે કે જ્યાં સુધી ઈરાન પરમાણુ સંધિના પોતાના વાયદાઓ પૂર્ણ ન કરે, ત્યાં સુધી અમેરિકાના એકતરફી પ્રતિબંધો યથાવત્ જ રહેશે.

અમેરિકામાં સત્તા પરિવર્તન થયા પછી ઈરાને બાઈડનને વર્ષ ર૦૧પ ની પરમાણુ નીતિ ફરીથી લાગુ કરવાની અપીલ કરી હતી, પરંતુ બાઈડનના આ સ્પષ્ટ વલણ પછી ઈરાન શું કરે છે, તેના પર સૌની નજર છે. આ વિવાદ ઓબામા સરકારના સમયગાળામાં ઈરાનના પરમાણુ કાર્યક્રમને અંકુશમાં રાખવા માટે થયેલી સંધિના કારણે છે. વર્ષ ર૦૧પ માં 'જોઈન્ટ કોમ્પ્રિહેન્સિવ પ્લાન ઓફ સેક્સન' નામની સમજુતિ થઈ હતી, જેમાં અમેરિકા, ઈરાન, જર્મની અને યુરોપિયન યુનિયન સામેલ હતાં. તે પછી ઈરાને પરમાણુ પરીક્ષણો બંધ પણ કર્યા હતાં. તે પછી ટ્રમ્પે ત્રણેક વર્ષ પહેલા ઈરાન સાથેની આ સંધિને તોડી નાંખી, અને ઈરાન આ સમજુતિનું પાલન કરતું નહીં હોવાનો આક્ષેપ મૂક્યો. છંછેડાયેલા ઈરાને ફરીથી પરમાણુ કાર્યક્રમો શરૃ કરવાની જાહેરાત કરી અને અમેરિકા તથા ઈરાનના સંબંધોમાં તંગદિલી એટલી હદે વધી ગઈ કે પરસ્પર હવાઈ હુમલા પણ થવા લાગ્યા. ઈઝરાયેલ સાથે ઈરાનને જુની દુશ્મની છે અને ઈઝરાયેલ પરમાણુ શક્તિ હોવાથી ઈરાન પણ અણુબોમ્બ બનાવવાના સપના ઘણા વર્ષોથી જોઈ રહ્યું છે.

ઈરાનના અણુ વૈજ્ઞાનિક મોહસીન ફખરીઝાદેહની હત્યા અમેરિકાએ કરાવી હોવાના આક્ષેપ સાથે અમેરિકા સાથે ઈરાને ખુલ્લી દુશ્મનાવટ જાહેર કરી દીધી હતી, અને અમેરિકા અને ઈરાન વચ્ચે ગમે ત્યારે યુદ્ધ છેડાઈ જવાની શક્યતાઓ વચ્ચે સત્તાપરિવર્તન પછી બાઈડન ઈરાન પરના પ્રતિબંધો હટાવશે, તેમ મનાતું હતું. હવે બાઈડને કરેલી સ્પષ્ટતા પછ જો ઈરાન પોતાના ટ્રમ્પના શાસનગાળા સમયના વલણ પર જ મક્કમ રહેશે તો અમેરિકા સાથે સંઘર્ષ કે પૂર્ણ કક્ષાના યુદ્ધની સંભાવનાઓ આ ક્ષેત્રના જાણકારો નકારી રહ્યા નથી.

અમેરિકાની રણનીતિ ઈરાનની પેટ્રોલિયમ ક્ષેત્રની આવક અટકાવીને તેને ગુંગળાવવાની રહી છે. ઈરાન દરરોજ ર૦ થી ૩૦ લાખ બેરલ પ્રોડક્ટ કરીને એક્સપોર્ટ કરવાની ક્ષમતા ધરાવે છે, તેથી તેની ભૂમિકા મહત્ત્વની છે. ઈરાનની અવેજીમાં અમેરિકા અને તેના મિત્રો દેશો કાયમ માટે પેટ્રોલિયમ પેદાશોની આપૂર્તિ કરી શકે તેમ નથી તે પણ હકીકત છે.

અમેરિકાના મિત્ર દેશો પણ કારણ વગર યુદ્ધમાં ઢસેડાવા તૈયાર નથી. આ કારણે જ ભારત સહિતના કેટલાક દેશો, જે અમેરિકા અને ઈરાન બન્ને સાથે સારા સંબંધો ધરાવે છે, તેવા દેશો અમેરિકા-ઈરાન વચ્ચે યુદ્ધ થતું અટકાવવા પ્રયાસો કરી રહ્યા છે. હવે બદલાયેલા સંજોગોની અમેરિકા અને ઈરાન બન્ને દેશોએ થોડી બાંધછોડ કરવી જરૃરી છે.

જ્યાં સુધી ભારત સાથેના સંબંધોનો સવાલ છે, ત્યાં સુધી અમેરિકામાં સત્તાપરિવર્તન પછી બાઈડન સરકારે હજુ કોઈ એવા સંકેતો આપ્યા નથી કે જે ભારત માટે ચિંતા કરવાનું કારણ હોય, આમ છતાં બાઈડન ભારતના આમંત્રણને કેવો પ્રતિભાવ આપે છે, તેના પર સૌની નજર છે.

close
Ank Bandh 26 January
close
PPE Kit