ભવિષ્યનું ગુનાહિત વિશ્વઃ-મેટાવર્સમાં થયેલું હેરાસમેન્ટ શું 'ગુનો' ગણાશે?

Author: નોબત સમાચાર

ભવિષ્યનું ગુનાહિત વિશ્વઃ-મેટાવર્સમાં થયેલું હેરાસમેન્ટ શું 'ગુનો' ગણાશે?

ટેકનોલોજી જેટલી ઝડપથી આગળ વધી રહી છે, એટલી જ ઝડપથી માનવ સંબંધો, માણસની વર્તણૂક અને ગુનાની રીતો પણ બદલાઈ રહી છે. આજે આપણે સૌ વાસ્તવિક અને ડિજિટલ દુનિયા વચ્ચે આવતા-જતા જીવી રહૃાા છીએ. પરંતુ હવે દુનિયા માત્ર મોબાઇલ સ્ક્રીન કે કોમ્પ્યુટર સુધી મર્યાદિત નથી રહી; નવી ડિજિટલ જગ્યા એટલે મેટાવર્સ જ્યાં માણસ પોતાનું ડિજિટલ સ્વરૂપ બનાવે છે, વર્ચ્યુઅલ ઘરમાં રહે છે, વર્ચ્યુઅલ માર્કેટમાં જાય છે, વર્ચ્યુઅલ ઓફિસમાં કામ કરે છે અને વર્ચ્યુઅલ સમાજમાં સંવાદ કરે છે. પ્રશ્ન એ છે કે આ મેટાવર્સમાં જો કોઈ વ્યક્તિ કોઈને હેરાન કરે, ધમકાવે, ભય પેદા કરે અથવા શારીરિક, માનસિક હિંસા સમાન વર્ચ્યુઅલ ક્રિયા કરેતો શું તેને ગુનો ગણાવી શકાય?

મેટાવર્સ શું છે એક સામાન્ય સમજ

મેટાવર્સ એ એક એવી વર્ચ્યુઅલ જગ્યા છે જ્યાં વ્યક્તિ પોતાનું ડિજિટલ અવતાર બનાવે છે. એ અવતાર ચાલે છે, બોલે છે, અન્ય સાથે વાત કરે છે, વર્ચ્યુઅલ જગતમાં ઈન્ટરેક્ટ કરે છે. માણસનું મન, ભાવનાઓ અને પ્રતિભાવ આ બધું તો વાસ્તવિક છે, માત્ર જગ્યા વર્ચ્યુઅલ છે. એટલે મેટાવર્સમાં થયેલો હેરાસમેન્ટ વાસ્તવિક પીડા આપી શકે છે. હવે પ્રશ્ન એ છે કે કાયદા આ વાસ્તવિક પીડાને ઓળખે છે કે નહીં.

મેટાવર્સમાં હેરાસમેન્ટ કેવી રીતે થાય?

આ વર્ચ્યુઅલ જગતમાં હેરસમેન્ટના સ્વરૂપો બદલાઈ જાય છે. અહીં કોઈ વ્યક્તિ તમારા અવતારને અનુસરી શકે, વર્ચ્યુઅલ જગતમાં તેને સ્પર્શ કરવાની નકલ કરી શકે, અશ્લીલ વર્તન કરી શકે, વાણી દ્વારા અપમાન કરી શકે, ધમકી આપી શકે, અથવા તમારા પર એવી વર્ચ્યુઅલ ક્રિયાઓ કરી શકે જે વાસ્તવિક જીવનમાં થાય તો ગુનો ગણાય.

સમસ્યા એ છે કે મેટાવર્સમાં તમારી શરીર નથી, પરંતુ ભાવનાઓ છે. તમારી આસપાસ વાસ્તવિક જગ્યા નથી, પરંતુ માનસિક અસરો વાસ્તવિક છે.

નવા ફોજદારી કાયદા મેટાવર્સ સુધી એની પહોંચ ક્યાં સુધી?

અત્યાર સુધી આપણે જૂના દંડ કાયદાને ઓળખતા હતા, પરંતુ હવે દેશભરમાં ભારતીય ન્યાય સંહિતા, ૨૦૨૩ અમલમાં આવી ચૂકી છે, જે નવા યુગના ગુનાઓને ધ્યાનમાં લઈને બનાવવામાં આવી છે. આ નવો કાયદો ડિજિટલ અને સાયબર પરિસ્થિતિમાં થતી હેરાનગતિને પણ ગંભીર ગુનો માને છે. વાસ્તવિક કે ડિજિટલ બંને પરિસ્થિતિમાં સ્ત્રીની મર્યાદા ભંગ થવી, અશ્લીલ અથવા યૌન સ્વરૂપના વર્તનની ઝાંખી કરવી, વારંવાર પીછો કરવો, ડરનું વાતાવરણ ઊભું કરવુંઆ બધું હવે દંડનીય છે. કલમ ૭૫ માં વાણી, સંદેશ કે વર્તન દ્વારા સ્ત્રીનું યૌન હેરાસમેન્ટ થયેલું માનવામાં આવે છે, અને આજે આ પ્રકારનું વર્તન બહુવાર ઑનલાઇન માધ્યમમાં જોવા મળે છે. કલમ ૭૮ પીછો કરવાનું ગુનાહિત બનાવે છે, જેમાં કોઈ વ્યક્તિ સતત નજર રાખે, વારંવાર સંપર્ક કરે અથવા ડર પેદા કરતું વર્તન જાળવી રાખેતો તે દંડનીય બને છે. મેટાવર્સમાં જો કોઈ અવતાર તમારી આસપાસ સતત ભટકતો રહે, અશોભનિય શબ્દો પાઠવે, અયોગ્ય મેસેજ મોકલે, અથવા વર્ચ્યુઅલ હિંસાની નકલ કરીને માનસિક અસ્વસ્થતા પેદા કરેતો આ વર્તન આ જ કલમોની વ્યાખ્યામાં આવે છે, ભલે સ્થળ વર્ચ્યુઅલ હોય; કારણ કે પીડા અને આઘાત તો વાસ્તવિક છે.

ભવિષ્યની જરૂરીયાત મેટાવર્સ માટે સ્પષ્ટ કાયદો

આગામી સમયમાં ભારતને મેટાવર્સ જેવી વર્ચ્યુઅલ જગ્યા માટે એક સ્પષ્ટ અને અલગ કાયદાની અનિવાર્ય જરૂર પડશે. જેમાં આ ડિજિટલ જગતની વ્યાખ્યા, અવતાર તરીકે ઓળખાતાં ડિજિટલ સ્વરૂપના ગૌરવ અને સુરક્ષાના અધિકારો, વર્ચ્યુઅલ યૌન શોષણ, વર્ચ્યુઅલ પીછો કરી હેરાન કરવું, વર્ચ્યુઅલ માધ્યમથી આર્થિક કે ભાવનાત્મક દબાણ કરવું જેવી દરેક બાબતોને સ્પષ્ટ રીતે નિર્ધારિત કરવી પડશે. સાથે જ યુવાન પેઢીને પણ સમજાવવાની જરૂર છે કે ઑનલાઇન રમતિયાળ વર્તન અને હિંસાસમાન વર્તન વચ્ચે કાયદાની રેખા સ્પષ્ટ ખેંચાયેલી છે. ડિજિટલ જગતમાં જે કંઈ લખાય, બોલાય કે કરવામાં આવે છેતેનો બતકિજારો સદૈવ સંગ્રહિત રહે છે, અને આજે નવા કાયદા તે બતકિજારને પુરાવા તરીકે સત્તાવાર માન્યતા આપે છે.

સામાન્ય નાગરિક માટે સંક્ષિપ્ત સંદેશ (શુદ્ધ ગુજરાતી રૂપાંતર)

મેટાવર્સ હોય કે બીજી કોઈ ડિજિટલ જગ્યાજો કોઈ વ્યક્તિ વારંવાર તમને હેરાન કરે, અયોગ્ય સંદેશ મોકલે, તમારા ડિજિટલ અવતાર પર હિંસાત્મક કે અશોભનિય ક્રિયા કરે અથવા તમને ડરાવવાનો પ્રયત્ન કરેતો તેને માત્ર કલ્પિત રમતમાં બનતું વર્તન માનીને ચૂપ ન રહી જશો. તમારી પાસે આવેલા દૃશ્યચિત્રો, રેકોર્ડ કરેલી ઘટનાઓ, મેસેજોની નકલઆમ બધું સાચવી રાખો; જે પ્લેટફોર્મ પર તમે હાજર છો ત્યાં સત્તાવાર રજૂઆત કરો; અને જરૂરી જણાય તો નજીકના સાયબર કાયદા સથાવાયેલા પોલીસ કેન્દ્રમાં અથવા રાજ્યના ઓનલાઈન ફરિયાદ પોર્ટલમાં અરજી કરો. કાયદો ભલે હજી મેટાવર્સ સુધી સંપૂર્ણ રીતે વિસ્તર્યો નથી, છતાં આજે ભારતના નવા કાયદાસમૂહે એક વાત અત્યંત સ્પષ્ટ કરી છેડિજિટલ રીતે થયેલું હેરાસમેન્ટ પણ હેરાસમેન્ટ જ છે, અને જ્યાં પીડા વાસ્તવિક હોય, ત્યાં ન્યાયનો માર્ગ પણ અવશ્ય ખુલ્લો રહે છે.

ધ્વનિ લાખાણી, એડવોકેટ, ગુજ. હાઈકોર્ટ

જો આપને આ પોસ્ટ ગમી હોય તો શેર કરો...